Ο ΘΕΜΟΣ Άννινος είναι ο πρώτος που καλλιεργεί τη γελοιογραφία στην Ελλάδα με ιδιαίτερη λεπτότητα. Όμως, στις αρχές του αιώνα και με την πρόοδο της τσιγκογραφίας, το σκίτσο γενικεύεται στον Τύπο. Ανθεί πλέον η εξαιρετική εικονογράφηση. Ωστόσο, η πραγματική τομή γίνεται μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Μια ομάδα διακεκριμένων ταλέντων έρχεται απ' την Κωνσταντινούπολη, οι λεγόμενοι «Πολίτες». Σκιτσογράφοι και κάποιοι εικαστικοί, γραφίστες ή ζωγράφοι, ασχολούνται μόνο με τη σκιτσογραφία. Στη δεκαετία του ’20 ιδρύεται ο Σύνδεσμος Σκιτσογράφων και αργότερα αρχίζει τακτικά και η έκδοση του Φανού. Την αποκλειστική ευθύνη της σύνταξης έχουν οι ευθυμογράφοι και κυρίως οι σκιτσογράφοι, αφού η έκδοση είναι σχετική σε γελοιογραφίες. Το σκίτσο είναι πλέον απαραίτητο, επιβεβλημένο στοιχείο στον Τύπο, εφημερίδες ή περιοδικά. Διακρίνονται τότε πρόσωπα με δράση που εκτείνεται και μετά τον Β΄ Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Αντώνης Πρωτοπάτσης (PAZZI)
Ο Αντώνης Πρωτοπάτσης, αυτή η εμπνευσμένη και πολυσχιδής προσωπικότητα που κινήθηκε σε όλο το φάσμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας, άρχισε να σχεδιάζει από την προσχολική του ηλικία, όταν στον ορίζοντα μεσουρανούσε ο Θέμος Άννινος. Το 1914 εγγράφεται στη Σχολή Καλών Τεχνών, αλλά, με την πίστη ότι νεκρώνεται η αυθορμησία του ζωγραφικού του ταλέντου, τη διακόπτει σύντομα. Επιστρέφει στο νησί του, τη Μυτιλήνη, και πρωτοστατεί στην έκδοση περιοδικών και παράλληλα αρθρογραφεί στην εφημερίδα «Ελεύθερος Λόγος».
Τον Νοέμβριο του 1930, που στις εκλογές κερδίζει η αντοβενιζελική παράταξη, φεύγει στην πόλη και αναμιγνύεται με την καλλιτεχνική κίνηση των Ελλήνων του Βοσπόρου. Το 1921, ταξιδεύοντας στην Ευρώπη, εγακθίσταται στη Γαλλία. Αρχίζει εκεί τη συνεργασία του ως σκιτσογράφος-γελοιογράφος με την εφημερίδα Journal και άλλα παρισινά έντυπα, υιοθετώντας τότε και το ψευδώνυμο Pazzi. Σε μια προσωρινή επιστροφή του στην Αθήνα (1924-28) συνεργάζεται δημισιεύοντας σκίτσα στον Ελεύθερο Τύπο του Καβαφάκη, την Πολιτεία, και το ίδιο διάστημα , με τη συγκρότηση του Συν-
![]() |
| Ο «Φανός της Συντάξεως» με την Ψαλίδω, το σύμβολο της λογοκρισίας, από τον Φωκίωνα Δημητριάδη. Πρωτοεμφανίστηκε η σπαρταριστή μορφή της στον «Ριζοσπάστη» το 1919. |
![]() |
| Σκίτσα του Νίκου Καστανάκη αριστερά και του Παύλου Παυλίδη δεξιά. |
![]() |
| Αυτογελοιογραφίες του Αντώνη Πρωτοπάτση (PAZZI) αριστερά και του Γεωργίου Γκέβελη στο κέντρο. Ο Δημήτρης Ψαθάς σε σκίτσο του Κοσμά Θεοδωρίδη (TOGO) το 1955 δεξιά. |
![]() |
| Κώστα Ασλόγλου (KENT) - Μανώλης Καλομοίρης, σκίτσο μελάνι, 28×22 εκ. Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων. Χαρακτηριστική η επιτυχημένη απόδοση του με μουσικά στοιχεία. |
![]() |
| Σκίτσο του Αντώνη Πρωτοπάτση (Pazzi) στον «Ταχυδρόμο» (6 Μαΐου 1926) για το περιβόητο μέτρο του Θ. Πάγκαλου εναντίον της φούστας. |
δέσμου Σκιτσογράφων Αθηναϊκών Εφημερίδων, εκλέγεται πρώτος πρόεδρος, θέση που αργότερα παίρνει ο Φωκίων Δημητριάδης. Το 1939, ενώ η λήξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου τον στέλνει στο Παρίσι, η έναρξη του Δευτέρου τον αναγκάζει να αποσυρθεί στη Λέσβο ως το 1945. Με την Απελευθέρωση, έρχεται στην Αθήνα και τα δύο τελευταία χρόνια της ζωής του συνεργάζεται με τις εφημερίδες Μάχη, Ελεύθερη Ελλάδα, Ριζοσπάστης κ.ά., ως τον πρόωρο θάνατό του το 1947. Από το 1921 που εμφανίζεται σκιτσογράφος στην παρισινή Journal, ο Πρωτοπάτσης, παράλληλα με το σχέδιο πιστής απόδοσης της φυσιογνωμικής έκφρασης των μορφών, δείχνει να προτιμά τις γελοιογραφίες προσώπων με τάσεις εξπρεσιονιστικές, που ενισχύουν τη χαρακτηριστικότερη ψυχολογική έκφραση των εικονιζόμενων. Μάλιστα, από τις δημοσιευμένες γελοιογραφίες του, οι πιο πολλές είναι προσωπογραφικές με ψυχολογική εκφραστικότητα και λιγότερες με συνθετικά θέματα. Οι πληροφορίες για τον PAZZI αντλήθηκαν από εκτενές κείμενο και άλλες δημοσιεύσεις του αειθαλούς συναδέλφου Μίλτη Χ. Παρασκευαΐδη*, σκιτσογράφου και εκείνου, μαθητή του Πρωτοπάτση.
Αλή Ντίνο Μπέη
Μέτοικος και μουσουλμάνος στο θρήσκευμα, από καλή γενιά Αλβανών αξιωματούχων, όπως μαρτυρεί και το όνομά του, ο Αλή Ντίνο Μπέη ανήκει δικαιωματικά στον κορμό της ελληνικής σκιτσογραφίας, όπως αυτός μέστωσε στα χρόνια του Μεσοπολέμου. Παρά τον σχετικά σύντομο βίο του (πέθανε το 1938, μόλις 48 ετών), κατέγραψε ως μια ιδιάζουσα παρουσία. Είναι σκιτσογράφος, καθόλου πληθωρικός, μάλλον εκλεκτικός, που επιδίδεται σε ένα γελαστικό σκίτσο, με λεπτή γραμμή. Συλλαμβάνει τη χαρακτηριστική λεπτομέρεια και την προβάλλει χωρίς να τη διογκώνει, καθώς φαίνεται να αρνείται την καρικατούρα προτιμώντας μια μάλλον χιουμοριστική γελοιογράφηση. Ίσως αυτός ήταν και ο λόγος που δεν έγινε καθαυτό πολιτικός γελοιογράφος και προτίμησε να αντλεί θέματα από την αθηναϊκή κοινωνία. Τα σκίτσα κυρίων της εποχής, με έναν αέρα γαλλικής φινέτσας —δίπλα στα άλλα, χαρακτηριστικά χρωματισμένα, που αποδίδουν τύπους της ηπειρωτικής υπαίθρου— τον αναδει[κνύουν σε καλοταίριαστο ηθογράφημα του σκίτσου και ταυτόχρονα ανανεωτή του.
![]() |
| Ο Αλή Ντίνο Μπέη από τον εαυτό του, 1930 (φωτ.: «Αλή Ντίνο Μπέη, σκιτσογράφος (1890–1938)», Πρέβεζα 1993). |
![]() |
| Λεζάντα γελοιογραφίας: Ο φουστανελάς του Ντίνο Μπέη στον Μεσοπόλεμο διαβάζει την «Καθημερινή». Αν δεν παντρευτείς το σπίτι σου, θα πέσει να σε πλακώσει... |
Πρέβεζα
Ωστόσο ο DINO, όπως υπέγραφε, δεν ήταν καθόλου αδιάφορος για τα κοινά. Γεννήθηκε στην Πρέβεζα, σπούδασε πολιτικές επιστήμες στη Σορβόννη, που όμως βιάστηκε να εγκαταλείψει για τη γελοιογραφία. Σκιτσογράφος στην Πρωία, τον Φανό των Συντακτών και άλλα βραχύβια έντυπα, εξέθεσε σκίτσα του σε ομαδικές και κάποιες ατομικές εκθέσεις. Παράλληλα, συμμετείχε στον Σύνδεσμο Σκιτσογράφων, ιδρυτικό μέλος και πρόεδρος, χρημάτισε γενικός έφορος στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, μέχρι δύο φορές βουλευτής με το Προοδευτικό Κόμμα του Αλέξ. Παπαναστασίου. Το 1993 ο Δήμος Πρέβεζας τίμησε τη μνήμη του, εκδίδοντας λεύκωμα με σκίτσα του και στεγάζοντας από μνήμες ομότεχνων και συναδέλφων του. Μέσα από τις σελίδες, αναδύεται μια φυσιογνωμία, πάντα χαμογελαστή, όπως περιφερόταν στους αθηναϊκούς δρόμους σκιτσάροντας.
Κοσμάς Θεοδωρίδης (TOGO)
Παράδοση δημιούργησαν οι Κωνσταντινουπολίτες σκιτσογράφοι που παρέμειναν στον τόπο τους, αν και δεν είναι λίγοι αυτοί που έφυγαν για να εγκατασταθούν στην Ελλάδα. Μάλιστα, ένας εξ αυτών, ο Θεόδωρος Κασάπης, εξέδωσε το πρώτο γελοιογραφικό περιοδικό στην Τουρκία, τον Διογένη, το 1870 και στη συνέχεια τον Μώμο, το 1873. Ανάμεσά τους, εξέχουσα η θέση του Κοσμά Θεοδωρίδη, γνωστού και ως TOGO, γυναικαδέλφου του Φωκίωνα Δημητριάδη. Γεννημένος στην Πόλη, ακριβώς πριν από έναν αιώνα, καταπιάστηκε πολύ νωρίς με τη γελοιογραφία, ακόμα μαθητής στο Ελληνογαλλικό Λύκειο Χατζηχρήστου. Αργότερα σπούδασε ζωγραφική και γρήγορα εξελίχτηκε σε έναν πρωτότυπο γελοιογράφο, που πέρα από μισό αιώνα δημοσίευε σκίτσα σε ελληνικές, τουρκικές και γαλλικές εφημερίδες και περιοδικά της Πόλης, σκιτσάροντας ακόμα και διαφημίσεις.
Στην Πόλη
Όπως φαίνεται και από τα λευκώματά του, διακρίθηκε στη γελοιογραφική προσωπογραφία, που ήταν ιδιαίτερα προσφιλής στην Πόλη μέχρι το 1960. Σε αυτό οφείλεται το πλήθος των προσώπων από διαφορετικά επαγγέλματα και κοινωνικά στρώματα που έχει σκιτσάρει. Όπως και οι κατά καιρούς διακρίσεις, μέχρι τα συγχαρητήρια του τότε Τούρκου πρωθυπουργού Ισμέτ Ινονού, τον οποίον και συνόδευσε εκ μέρους της τουρκικής εφημερίδας Μιλλιέτ στο επίσημο ταξίδι του στην Αθήνα το 1931, εποχή αναθέρμανσης των ελληνοτουρκικών σχέσεων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η κοσμοπολίτικη κοινότητα της Πόλης, αλλά και οι Τούρκοι συνάδελφοί του στον Τύπο, τον περιέβαλαν με εκτίμηση. Ο θάνατός του, στις 15 Οκτωβρίου 1964, θεωρήθηκε απώλεια για τον τουρκικό Τύπο, όπως μαρτυρούν εκτεταμένα άρθρα της εποχής σε εφημερίδες και περιο[...].
Ηλιουπόλεως και Θείρων Αθανασίου Παπάς, εξέδωσε στη χώρα μας ενδιαφέρουσα μονογραφία για τον TOGO, στην οποία συγκεντρώνονται όσα σκίτσα του εντοπίστηκαν, μαζί με τεχνοτροπικές παρατηρήσεις και βιβλιογραφία.
Νίκος Καστανάκης
«Γεννήθηκα στην Κωνσταντινούπολη στα 1896. Από τα μαθητικά μου χρόνια, στο γυμνάσιο, δημοσίευα στα περιοδικά και στις εφημερίδες της Πόλης γελοιογραφίες και σκίτσα... Στην Αθήνα ήλθα μετά την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου. Πρωτοεργάσθηκα με σκίτσα στην "Πατρίδα", στον "Ελ. Λόγο", στο "Εμπρός", στην "Καθημερινή" κατόπιν. Εν συνεχεία, σε περιοδικά και σε πολλές άλλες εφημερίδες. Ασχολήθηκα με την εφηρμοσμένη Τέχνη, σε όλους τους κλάδους. Έλαβα μέρος σ’ όλες τις χιουμοριστικές εκθέσεις, που έγιναν προπολεμικά, και σε 3-4 πανελλήνιους, με έργα ζωγραφικής. Η καλλιτεχνική μου σήμερα δράση εκτείνεται περισσότερο στην εφηρμοσμένη Τέχνη, χωρίς να σταματώ και την εκτέλεση πινάκων ζωγραφικών, που εν καιρώ θα εκθέσω. Και εις την σημερινή Α΄ μεταπολεμική χιουμοριστική έκθεση [Σ.Σ. 1959], τα ολίγα μου (7 εν όλω) έργα είναι μεν χιουμοριστικά, αλλά έχουν ζωγραφικόν τόνον. Επίστευα πως έτσι είναι καλύτερα για... χιούμορ».
Γεώργιος Γκέβελης
«Γεννήθηκα στην Κωνσταντινούπολη το 1895. Η πρώτη μου συνεργασία εις τον "Χρόνον" ως συντάκτης και σκιτσογράφος. Από το 1912 αφοσιώθηκα εις την πολιτικήν γελοιογραφία εις συνεργασία εις όλα τα σατιρικά της Πόλης. Το 1918 εξέδωσα τον πολύχρωμο σατιρικό «Γίτο», η έκδοση του οποίου ανεστάλη και εις τας Αθήνας μέχρι το 1935. Συνεργάσθηκε με όλες σχεδόν τις αθηναϊκές εφημερίδες. Μια γελοιογραφία μου στην «Καθημερινή», σχετική με την πρώτη μας νίκη στον Αλβανικό, αναδημοσιεύθηκε στον συμμαχικό Τύπο. Είμαι ο πρώτος γελοιογράφος που εχρησιμοποίησε χρώμα εις τις γελοιογραφίες».
Ηλίας Κουμετάκης
Ανάμεσα στην πολιτική και την ηθογραφία κινείται το σκίτσο του Κερκυραίου Ηλία Κουμετάκη. Αυτοδίδακτος, αρχίζει από νωρίς να σχεδιάζει. Ακόμη, πριν από τον Α΄ Πόλεμο, βλέπει τις γελοιογραφίες του στις Σφήκες, δίπλα στα σκίτσα του Θ. Άννινου. Ωστόσο, όταν αργότερα επιδίδεται επαγγελματικά στην πολιτική γελοιογραφία, υποφέρει μέσα στην ανταγωνιστική ατμόσφαιρα του τύπου. Και το 1931 αποστρέφεται οριστικά, αφού συνεργάζεται με τις εφημερίδες Χρόνος του Χαρόπουλου και Αθήναι του Πωπ, το Ημερολόγιον του Σκόκου, τον Ρωμηό του Σουρή. Στα χρόνια που ακολουθούν, προτιμά να σκιτσάρει χαρακτηριστικούς τύπους με την παρατηρητικότητα και το χιούμορ που τον διακρίνουν. Ανάμεσά τους και ο περίφημος καλόγερος «Ακάκιος», που ξεκινά διαφημιστικά για να καταλήξει σήμα «[... ] μακαρονιών». Ο Κουμετάκης μακροημερεύει και πεθαίνει το 1979, σε ηλικία 90 ετών. Τον περισσότερο χρόνο ζει αποτραβηγμένος, ανεξάρτητα αν οι γελοιογραφίες του, αναδρομικά, ζωντανεύουν με ευαισθησία τον βίο και την πολιτεία των Ελλήνων την κρίσιμη περίοδο του Μεσοπολέμου.
Παύλος Παυλίδης
«Γεννήθηκα στον Πειραιά το 1911. Σπούδασα νομικά, ταυτοχρόνως και Καλών Τεχνών, στην Αθήνα επί 7 χρόνια. Επαγγελματικά, προτίμησα να καλλιεργήσω ένα έμφυτο ταλέντο, που από μικρό με χαρακτήριζε. Το να ζωγραφίζω γελοιογραφικά κάθε τι γύρω μου. Η χιουμοριστική διάθεση που είχα και η παρατηριτικότητά μου μου με οδήγησαν στο να χρησιμοποιήσω το σχεδιαστικό μου ταλέντο στη γελοιογραφία —πολιτική και κοινωνική. Στα αθηναϊκά έντυπα εμφανίστηκα εδώ και 26 χρόνια, στην «Ακρόπολη», στην ιστορική «Πατρίδα» του μακαρίτη Σίμου, στην «Εθνική», στον «Νέο Κόσμο», στον «Ασύρματο», στην «Κοινωνία», στον «Ταχυδρόμο», στους «Καιρούς», στην «Ελεύθερα Γνώμη» και άλλες που δεν θυμάμαι, και σ’ όλα σχεδόν τα περιοδικά ποικίλης ύλης, που εξεδόθησαν ως τώρα, σαν συνεργάτης ή μόνιμος επί μισθώ... Παράλληλα επιδόθηκα
στη διαφημιστική τυπογραφία, σε μακέτες ή σχέδια, σε διάφορες εκθεσιακές κατασκευές, δηλαδή, διάφορες εκθέσεις διεθνείς ή ντόπιες».
* Ο Μίλτης Χ. Παρασκευαΐδης χάθηκε τον Δεκέμβριο του 1999.
** Τα αυτοβιογραφικά σημειώματα των Νίκου Καστανάκη, Γεωργίου Γκέιβελη και Παύλου Παυλίδη περιέχονται στο άρθρο «14 Έλληνες γελοιογράφοι εκθέτουν» (Εικόνες, 3–10 Νοεμβρίου 1959).
from anemourion https://ift.tt/bOwaZhM
via IFTTT












