Κατοχή και Αντίσταση

Νοέμβριος 1942. Εκτέλεση Ελλήνων πατριωτών από τους Γερμανούς, στη γέφυρα του Γοργοπόταμου, μετά την ανατίναξη της από άντρες του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ, μαζί με Άγγλους σαμποτέρ.

Η τριπλή κατοχή που επιβάλλεται στην Ελλάδα από τον Απρίλιο 1941 λειτουργεί καταλυτικά σε ολόκληρο το φάσμα της πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής ζωής και προκαλεί ραγδαίες εξελίξεις. Αυτό έχει ως συνέπεια την εμφάνιση στο προσκήνιο νέων κοινωνικών δυνάμεων, που διεκδικούν, και γρήγορα αποκτούν, καθοριστικό ρόλο στις εξελίξεις αυτές, τις οποίες μάλιστα σε μεγάλο βαθμό προκαλούν. Η αντιπαράθεση τους με αυτό που σχηματικά μπορούμε να ονομάσουμε αστικές πολιτικές δυνάμεις, που αναπόφευκτα ακολουθεί, εξελίσσεται σταδιακά, στη διάρκεια της δεκαετίας του 1940, σε εμφύλιο πόλεμο.

Η περιορισμένη έκταση του κειμένου επιβάλλει ώστε η πυκνή αλληλουχία των γεγονότων που χαρακτηρίζει την περίοδο της Κατοχής να αντιμετωπιστεί σε πολλά σημεία με επιγραμματικό τρόπο, με αποτέλεσμα να μην αναπτύσσεται σε όλη της την έκταση η εξέλιξη γεγονότων αλλά και ο τρόπος λήψης αποφάσεων που καθορίζουν την περίοδο αυτή.

Οι πρώτες εξελίξεις στο πολιτικό πεδίο είναι η τοποθέτηση κυβέρνησης συνεργατών στην Αθήνα, με πρωθυπουργό το στρατηγό Γ. Τσολάκογλου (θα τον διαδεχτούν οι Κ. Λογοθετόπουλος και Ι. Ράλλης), ενώ ο Γεώργιος και η νόμιμη κυβέρνηση με πρόεδρο τον Ε. Τσουδερό μεταφέρονται μετά τη Μάχη της Κρήτης στην Αίγυπτο. Η ενέργεια αυτή εντάσσεται στο πλαίσιο της πολιτικής του Λονδίνου που σκοπό έχει την αποκατάσταση της αγγλικής πολιτικής επιρροής στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση. Η επιτυχία αυτής της πολιτικής απαιτεί, σε πρώτο στάδιο, τη μεταφορά της μοναρχίας, της κυβέρνησης και των ενόπλων δυνάμεων, των πολιτικών θεσμών, δηλαδή, που πιστοποιούν τη συνέχεια του κράτους, στη Μέση Ανατολή και κυρίως στην Αίγυπτο, σε χώρο που βρίσκεται κάτω από άμεσο αγγλικό έλεγχο. Η μεταφορά αυτή αποβλέπει στο να απαλειφτεί κάθε κίνδυνος αρνητικής επιρροής από την επαφή με τον κατακτητή, ώστε οι θεσμοί αυτοί να επιστρέψουν αλώβητοι στην απελευθερωμένη Ελλάδα.

Η Αγγλία θα παραμείνει αταλάντευτη στην επίτευξη της πολιτικής της με το μικρότερο δυνατό πολιτικό κόστος γι' αυτήν. Για το λόγο αυτόν αντιμετωπίζει το ελληνικό ζήτημα από τη σκοπιά της εξυπηρέτησης των αγγλικών συμφερόντων. Ο καθοριστικός ρόλος που παίζει η Αγγλία στα ελληνικά πολιτικά πράγματα την περίοδο αυτή έχει ως αποτέλεσμα την πρωτοβουλία στην επίλυση πολλών θεμάτων να την έχουν οι αρμόδιες αγγλικές υπηρεσίες.

Ιούνιος 1944. Η καταστροφή του Δίστομου από τους Γερμανούς κατακτητές, σε αντίποινα για την ανάπτυξη της αντίστασης.

Στην Ελλάδα, ο λαός προσπαθεί να προσαρμοστεί στις σκληρές συνθήκες που επιβάλλει η Κατοχή, ενώ παράλληλα αντιμετωπίζει και άμεσο πρόβλημα επισιτισμού, που γρήγορα εξελίσσεται σε λιμό, με ολέθριες συνεπείς για τον πληθυσμό.

Την κρισιμότητα της κατάστασης επισημαίνουν έγκαιρα οι γερμανικές στρατιωτικές αρχές, τονίζοντας στο Βερολίνο ότι οι διαθέσιμες ποσότητες τροφίμων πιθανόν να διαρκέσουν ως τα τέλη Μαΐου 1941. Αιτία για τους δεκάδες χιλιάδες θανάτων που ακολουθούν είναι βασικά η τακτική καταλήστευσης της χώρας που εφαρμόζουν οι αρχές κατοχής και η αδιαφορία τους για τον πληθυσμό, σε συνδυασμό με την αδυναμία εισαγωγής δημητριακών από χώρες που είναι πλέον αντίπαλοι του Άξονα. Παράλληλα οι Άγγλοι πριν τελικά επιτρέψουν τη διέλευση βοήθειας υπό την αιγίδα του διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, εφαρμόζουν αυστηρό ναυτικό αποκλεισμό στην Ελλάδα, μια πολιτική άνευ ουσιαστικού αποτελέσματος γι' αυτούς αλλά με τραγικές συνέπειες για τον ελληνικό λαό.

Στο πολιτικό επίπεδο, η κατάρρευση του καθεστώτος Μεταξά και η αναχώρηση του Γεωργίου και της κυβέρνησης του δημιουργεί ένα πολιτικό κενό, το οποίο η ηγεσία των αστικών κομμάτων είναι απρόθυμη αλλά και ανίκανη να καλύψει. Παράλληλα, όμως, εκδηλώνεται μία σειρά από αυθόρμητες πράξεις αντίστασης κατά των κατακτητών, οι οποίες δεν θα αργήσουν να εξελιχθούν σε μαζικό κίνημα αντίστασης που παίρνει, φυσικά, και πολιτικές διαστάσεις.

Το ΚΚΕ, μαζί με άλλα μικρά σοσιαλιστικά κόμματα, σχηματίζουν τον Σεπτέμβριο 1941 το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο. Η ραγδαία ανάπτυξη του σε ένα από τα μεγαλύτερα μαζικά αντιστασιακά κινήματα της κατεχόμενης Ευρώπης οφείλεται σ' αυτό ακριβώς το αυθόρμητο πνεύμα και στη θέληση του λαού να αντισταθεί. Στις αρχές Οκτωβρίου συγκροτείται ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος (ΕΔΕΣ), με αρχηγό το συνταγματάρχη Ν. Ζέρβα, μετά σειρά συναντήσεων με πρωτοβουλία του Κ. Πυρομάγλου, που έχει έρθει από τη Γαλλία ως εκπρόσωπος του στρατηγού Ν. Πλαστήρα. Η τρίτη οργάνωση είναι η Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση (ΕΚΚΑ), που ιδρύεται στις αρχές του φθινοπώρου 1942 από τους Γ. Καρτάλη, συνταγματάρχη Δ. Ψαρρό και Α. Καψαλόπουλο. Όταν ο Ψαρρός αρχίζει να συγκροτεί τις αντάρτικες ομάδες του στον τόπο καταγωγής του, την περιοχή του Παρνασσού, το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ έχει ήδη ισχυρή παρουσία εκεί και πολύ γρήγορα μεγάλη ένταση επικρατεί μεταξύ των δύο οργανώσεων.

Εκτός από τις οργανώσεις αυτές που συγκροτούν αντάρτικα σώματα στην ύπαιθρο, ένας ικανός αριθμός άλλων οργανώσεων καλύπτει ολόκληρο το φάσμα της αντιστασιακής δραστηριότητας, όπως η κατασκοπεία, οι δολιοφθορές, τα δίκτυα διαφυγής. Τέτοιες οργανώσεις είναι η ΠΕΑΝ (Πανελλήνιος Ενωσις Αγωνιζομένων Νέων), ο «Απόλλων», ο «Προμηθέας Β'».

Αθήνα, 22 Σεπτεμβρίου 1942. Το κτίριο της ΕΣΠΟ, στην οδό Πατησίων, λίγο μετά την ισχυρή έκρηξη που κατέστρεψε τα γραφεία της φιλοναζιστικής αυτής οργάνωσης και είχε ως αποτέλεσμα τη διάλυση της. Το χτύπημα οργάνωσε και εκτέλεσε η πατριωτική οργάνωση ΠΕΑΝ (Συλλογή Ν.Ε. Τόλη).

Η δραστηριότητα τους διαφέρει ριζικά από εκείνη τα» ενόπλων αντάρτικων ομάδων, τα αποτελέσματα τους όμως είναι εντυπωσιακά, όπως και οι απώλειες που υφίστανται.

Η αντίδραση που προκαλεί το κίνημα της αντίστασης σ' αυτούς που έχουν άμεσο πολιτικό συμφέρον από τις εξελίξεις στην Ελλάδα, δηλαδή την ηγεσία των παλαιών αστικών κομμάτων, την κυβέρνηση εξορίας και τους Άγγλους, μεταβάλλεται ανάλογα με το βαθμό συνειδητοποίησης των πολιτικών προεκτάσεων που το κίνημα αυτό γρήγορα παίρνει.

Καταλυτικό ρόλο σ' αυτό παίζει ο καθοριστικός ρόλος του ΚΚΕ στη διαμόρφωση της πολιτικής του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και η κυριαρχία της οργάνωσης αυτής στο χώρο της αντίστασης. Την αρχική αδυναμία να κατανοήσουν τη δυναμική αυτού του κινήματος διαδέχεται ο έντονος προβληματισμός και η ανησυχία, τόσο της ηγεσίας των αστικών κομμάτων στην κατεχόμενη Ελλάδα όσο και των κυβερνήσεων εξορίας στη Μέση Ανατολή, ότι στη μεταπολεμική σκηνή το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ θα διεκδικήσει πρωταρχικό ρόλο. Η προσέγγιση τους όμως πραγματοποιείται σταδιακά από το φθινόπωρο του 1943, όταν η προοπτική να καταλάβει το ΕΑΜ την εξουσία μετά την απελευθέρωση αρχίζει να απασχολεί σοβαρά ολόκληρο το φάσμα των ανησυχούντων, από την κυβέρνηση, των συνεργατών μέχρι την αγγλική κυβέρνηση και οδηγεί σε σειρά σχεδίων και συνεργασιών για την αποτροπή αυτού του ενδεχόμενου. Ανησυχία η οποία, φυσικά, συνδέεται άμεσα με την προέλαση του σοβιετικού στρατού προς την Ευρώπη.

Καρδίτσα 1944. Ο Στέφανος Σαράφης και ο Άρης Βελουχιώτης μπαίνουν έφιπποι, με συνοδεία μαυροσκούφηδων, στην ελεύθερη πια πόλη (Φωτ.: Κώστας Μπαλάφας).

Αν για τους αστικούς πολιτικούς σχηματισμούς το διακύβευμα είναι η πολιτική τους επιβίωση, για τους Άγγλους οι προτεραιότητες είναι διαφορετικές. Έχουν έναν παγκόσμιο πόλεμο να κερδίσουν, γεγονός που ενίοτε διαφεύγει της προσοχής των Ελλήνων πολιτικών, και στο πλαίσιο αυτό τα συμφέροντα τους διαμορφώνονται σε βραχυχρόνια στρατιωτικά και μακροχρόνια πολιτικά. Οι Αγγλοι κατανοούν ότι η ενίσχυση του ΕΑΜ, την οποία επιβάλλει η προτεραιότητα των στρατιωτικών αναγκών μέχρι το τέλος της επιχείρησης «Animals» -του αντιπερισπασμού των δυνάμεων του Άξονα από την απόβαση στη Σικελία-, δυσκολεύει την υλοποίηση των μακροχρόνιων συμφερόντων τους στην Ελλάδα, που στηρίζεται στην πολιτική -κατά προτίμηση- εξουδετέρωση του ΕΑΜ. Αυτό δεν τους εμποδίζει να συνεργάζονται μαζί του, όταν το απαιτούν οι συνθήκες, προσαρμόζοντας την πολιτική τους απέναντι στο κίνημα της αντίστασης ειδικά, αλλά και στο ελληνικό ζήτημα γενικότερα, στις δικές τους προτεραιότητες, όπως αυτές προκύπτουν στη διάρκεια του πολέμου.

Όπως προκύπτει από πρόσφατες έρευνες, οι Αγγλοι, και συγκεκριμένα οι μυστικές υπηρεσίες τους, είναι σε επαφή με ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ από τον Σεπτέμβριο του 1941. Το ενισχύουν χρηματικά, αλλά αρχικά με φειδώ, μόνο για τον αγώνα ενάντια στον κοινό εχθρό, όπως χαρακτηριστικά τονίζουν, ως ένδειξη καλής πίστης και όχι ως πολιτικό κόμμα εναντίον της ελληνικής κυβέρνησης. Γνωρίζουν, επίσης, οι αγγλικές μυστικές υπηρεσίες του SOE, την ύπαρξη του ΕΑΜ από τη σύσταση του και παρακολουθούν την ανάπτυξη του. Είναι ενήμερες επίσης της απόφασης να ιδρυθεί ο ΕΛΑΣ ώστε να αρχίσει ένοπλο αγώνα και ότι η συγκρότηση των πρώτων ανταρτικών ομάδων ανατίθεται, στις αρχές Μαρτίου 1942, στον Θανάση Κλάρα (Άρη Βελουχιώτη).

Η ανάπτυξη μιας άλλης οργάνωσης, ώστε να μην μονοπωλεί το ΕΑΜ το κίνημα της ένοπλης αντίστασης, είναι επιβεβλημένη. Στο πλαίσιο αυτό παρατηρείται, την άνοιξη του 1942, μια έντονη δραστηριότητα από πράκτορες των Άγγλων στον κύκλο των βενιζελικών αξιωματικών για να εξευρεθούν εκείνοι που θα δεχθούν να αναλάβουν την αρχηγία αντάρτικων ομάδων. Από τον αστικό πολιτικό χώρο, μόνο στον κύκλο αυτό έχει διαπιστωθεί προθυμία για ανάληψη ένοπλου αγώνα. Ο Ναπολέων Ζέρβας αναλαμβάνει τελικά αυτή την αποστολή και αναχωρεί από την Αθήνα, στα τέλη του 1942, κάτω από συνθήκες εκβιασμού για την καθυστέρηση που επιδεικνύει στο να υλοποιήσει την απόφαση του παρά την αδρή χρηματοδότησή του για το σκοπό αυτόν.

Ο Ναπολέων Ζέρβας, αρχηγός του ΕΔΕΣ, με το επιτελείο του και αξιωματικούς της συμμαχικής αποστολής στα Γιάννενα, το 1944 (Φωτ.: Κώστας Μπαλάφας).

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η αγγλική στάση απέναντι στην ΕΚΚΑ. Η βούληση των ιδρυτών της να συγκροτήσουν ένοπλο αντάρτικο σώμα -το Σύνταγμα 5/42 στην Παρνασσίδα, με αρχηγό τον Δ. Ψαρρό εξυπηρετεί την προσπάθεια που καταβάλλει η Αγγλία, όπως άλλωστε και με την ίδρυση του ΕΔΕΣ, να περιορίσει και ελέγξει την εξάπλωση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Από τη σκοπιά αυτή, το 5/42 πλεονεκτεί, καθώς ο αρχηγός του είναι μια σεβαστή προσωπικότητα και επιπλέον κατάγεται από την περιοχή αυτή. Το άλλο πλεονέκτημα του 5/42 για την αγγλική πολιτική -η ίδρυση του σε περιοχή όπου έχει εδραιωθεί ο ΕΛΑΣ- θα ισχύσει μόνο αν οι αγγλικές υπηρεσίες το υποστηρίξουν σθεναρά. 

Από το καλοκαίρι του 1943, η σκληρότητα των κατακτητών παίρνει νέες διαστάσεις. Στις αρχές του Αυγούστου έχει ολοκληρωθεί η μεταφορά περίπου 50.000 Εβραίων στο Άουσβιτς από τη Βόρεια Ελλάδα ελάχιστοι από αυτούς θα επιστρέψουν. Παράλληλα, σε αντίποινα για την ανάπτυξη της αντίστασης, ο γερμανικός στρατός κατοχής εφαρμόζει πολιτική τρόμου και μαζικών εκτελέσεων. Το Κομένο, η Κλεισούρα, το Δίστομο, τα Καλάβρυτα είναι ορισμένα από τα ορόσημα της μακράς σειράς αίματος που διατρέχει την κατεχόμενη Ελλάδα. Ήδη από την άνοιξη του 1943, οι Γερμανοί έχουν επιτρέψει την ίδρυση των Ταγμάτων Ασφαλείας, όπως προτρέπουν οι Θ. Πάγκαλος και Σ. Γονατάς, ώστε, εξοπλισμένα με γερμανικά όπλα, να καταπολεμήσουν τον κομμουνισμό. Η νέα αυτή εξέλιξη γρήγορα παίρνει πολιτικές διαστάσεις, όπως είναι φυσικό, γιατί προβάλλει ανάγλυφα μια ιδιαίτερα απεχθή μορφή συνεργασίας με τον κατακτητή: την καταδίωξη μιας αντιστασιακής οργάνωσης και για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας, που εξυπηρετούν τόσο τις δυνάμεις κατοχής όσο και συγκεκριμένη μερίδα του πολιτικού κόσμου.

Το Γυμνάσιο του χωριού Κορυσχάδες Ευρυτανίας. Στο κτίριο αυτό συνήλθε σε πρώτη συνεδρίαση, στις 14-27 Μαΐου 1944, το Εθνικό Αντιστασιακό Συμβούλιο της ΠΕΕΑ (Φωτ.: Σπύρος Μελετζής).

Από το καλοκαίρι του 1943, όμως, το πρόβλημα που παίρνει νέες διαστάσεις και καθορίζει, σε ολοένα μεγαλύτερο βαθμό, τις αποφάσεις και ενέργειες όλων των ενδιαφερομένων μερών είναι η πολιτική που πρέπει να εφαρμοστεί κατά τη μετάβαση προς την απελευθέρωση. Στη βάση του προβλήματος βρίσκεται το αγωνιώδες ερώτημα αν το ΚΚΕ θα καταλάβει, μέσω του ΕΑΜ, την εξουσία κατά την απελευθέρωση. Στο ερώτημα αυτό, η θέση του ΚΚΕ ξεκαθαρίζει οριστικά με την είσοδο του ΕΑΜ στην Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, τον Αύγουστο 1944. Όμως η πορεία των αποφάσεων του, ήδη κατά τη διάρκεια των εμφυλίων συγκρούσεων του ΕΛΑΣ με τον ΕΔΕΣ, δείχνει την πρόθεση του να μην επιδιώξει βίαιη κατάληψη της εξουσίας. Είναι ενδεικτικό ότι ο ΕΛΑΣ σταματά την αντεπίθεση του στα τέλη Ιανουαρίου 1944, για να αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις που καταλήγουν στη Συμφωνία του Μυρόφυλλου-Πλάκας, όταν επαναφέρει τις δυνάμεις του Ζέρβα στο σημείο από όπου είχαν ξεκινήσει την επίθεση τους. Τα αίτια αυτής της σύγκρουσης δεν έχουν ακόμα εξακριβωθεί με βεβαιότητα. Ο σφοδρός αντικομμουνισμός του Ζέρβα, που στη διάρκεια των συγκρούσεων έχει έρθει σε συνεννόηση με τους Γερμανούς, έχει ενισχυθεί από την αποσπασμένη σ' αυτόν βρετανική στρατιωτική αποστολή, η οποία τον ωθεί να επιτεθεί στον ΕΛΑΣ. Το ΕΑΜ, από την άλλη πλευρά του, επιθυμεί να έχει το μονοπώλιο του αντιστασιακού κινήματος και είναι αποφασισμένο να μην αμφισβητηθεί η κυρίαρχη θέση του σ’ αυτό.

Με το τέλος των συγκρούσεων αυτών έχει γίνει πλέον κατανοητό στους Άγγλους, αλλά και στην κυβέρνηση Εξορίας, αυτό που έχουν ήδη πληροφορηθεί από το φθινόπωρο 1943, ότι δηλαδή το ΕΑΜ δεν είναι δυνατόν ούτε να διαλυθεί ούτε και να παραμεριστεί από τις πολιτικές εξελίξεις. Η πολιτική λύση του ελληνικού ζητήματος είναι επομένως, εκ των πραγμάτων, η μόνη εφικτή, επειδή όλες οι άλλες, όπως, π.χ., μια συμμαχική απόβαση στα Βαλκάνια, έχουν αποκλειστεί από συμμαχική αντίδραση αλλά και από τις εσωτερικές εξελίξεις. Εκεί πλέον συγκεντρώνουν την προσοχή τους μέχρι την Απελευθέρωση οι Αγγλοι και η Ελληνική Κυβέρνηση στη Μ. Ανατολή.

ΠΡΟΚΟΠΗΣ ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΗΣ

Η ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ 1940-1945

7 ΗΜΕΡΕΣ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

ΑΘΗΝΑ 1999

from ανεμουριον https://ift.tt/2PtrPl0
via IFTTT