Φωτογράφοι στα βουνά της Αλβανίας

του Άλκη Ξ. Ξανθάκη

«Διασταύρωσις οδών Βερατίου και Τιράνων πλησίον λίμνης Μαλίκης». Υπάρχει και ομώνυμο χωριό: το Μαλίκι, 15 χλμ. βόρεια της Κορυτσάς, πάνω στις όχθες του ποταμού Δεβόλη. Η αναμονή των στρατιωτών δεν είναι τυχαία. Συγκοινωνιακός κόμβος, αυτοκινητόδρομος 17 χλμ. βόρειας κατεύθυνσης οδηγούσε στο Πόγραδετς, παραλίμνια πόλη της Αχρίδας, το βορειότερο σημείο στην ανάπτυξη του ελληνικού στρατού εντός του αλβανικού εδάφους, με όριο ανατολικά τα σέρβικά σύνορα. Ο Χαρισιάδης αποτυπώνει το αλβανικό μέτωπο, όχι με ένστικτο φωτορεπόρτερ, αλλά υπό τον έλεγχο καλλιεργημένου φωτογραφικά ταλέντου.

Λίγο μετά την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου το Γενικό Επιτελείο Στρατού με ανακοινώσεις του ζητούσε για εθελοντική κατάταξη φωτογράφους και κινηματογραφιστές για το μέτωπο.

Μέσα στο γενικό κλίμα ενθουσιασμού που επικρατούσε τότε, πολλοί ήταν αυτοί που ανταποκρίθηκαν άμεσα. Ανάμεσά τους και ο Σμυρνιός ζωγράφος Γιώργος Προκοπίου, που είχε έρθει πρόσφυγας μετά το 1922. Ενώ ορισμένοι πολιτικοί και μεγαλοαστοί «θυμήθηκαν» ότι έπρεπε να στείλουν τα παιδιά τους στο εξωτερικό για σπουδές, για να αποφύγουν τη στράτευση, ο Προκοπίου, σε προχωρημένη πια ηλικία και πάσχοντας από άσθμα και βρογχίτιδα, επιδιώκει με κάθε τρόπο να πάει. Μετά την αρχική απόρριψη της αίτησής του δεν το βάζει κάτω. Χρησιμοποιεί διάφορα μέσα και φτάνει μέχρι τον Μεταξά για να του δοθεί η άδεια. Και τελικά το πετυχαίνει. Στο μέτωπο ο Προκοπίου τράβηξε έναν ικανό αριθμό φωτογραφιών, που θα αποτελούσαν τη βάση για αντίστοιχους ζωγραφικούς πίνακές του. Θα πεθάνει τελικά στα παγωμένα βουνά της Βόρειας Ηπείρου, στις 20 Δεκεμβρίου 1940, ενώ ζωγράφιζε εκ του φυσικού το χιονισμένο Αργυρόκαστρο.

Υπαγόμενοι στη Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού, οι φωτορεπόρτερ κυκλοφορούσαν στο Μέτωπο με στολή εκστρατείας. Σε φωτογραφική έξοδο τους συνόδευε μόνιμος αξιωματικός, συχνά υψηλόβαθμος, όπως ο Βασίλης Τσακιράκης (αριστερά), που συνοδεύεται από συνταγματάρχη (δεξιά)· και οι δυο έφιπποι. Πρόκειται για φωτογραφική εξόρμηση του Τσακιράκη προς τα στενά της Κλεισούρας (Φωτογραφική συλλογή Μιχ. Γ. Τσακιράκη)

Αίτηση για να πάει στο μέτωπο έκανε και η Βούλα Παπαϊωάννου, αλλά απορρίφθηκε. Hταν ακόμα πολύ νωρίς για τις γυναίκες. Mόνη εξαίρεση αποτελεί η Mαρία Xρουσάκη, που βρέθηκε όμως στο Aλβανικό Mέτωπο ως εθελόντρια του Eρυθρού Σταυρού στα κινητά χειρουργεία του Yγειονομικού, ταυτίζοντας έτσι την ιδιότητα της αδελφής νοσοκόμου με εκείνη της φωτογράφου.

Από τους πρώτους που προσήλθαν ήταν ο Λάζαρος Ακερμανίδης. Είχε έρθει πρόσφυγας το 1932 και εργαζόταν σαν φωτορεπόρτερ. Στον Εύξεινο Πόντο όπου ζούσε ήταν χειμερινός κολυμβητής και συνηθισμένος στις κακουχίες. Λίγο πριν καταταγεί και ενώ βρισκόταν στην Κατερίνη, πήγε στο εργαστήρι του αδελφού του, που ήταν γουναράς, και του ζήτησε να του φτιάξει ένα καπέλο που να σκεπάζει τα αυτιά του «γιατί μόνον αυτά κρύωναν».

Ο Ακερμανίδης παρέμεινε στο μέτωπο σε όλη τη διάρκεια του βαρύτατου χειμώνα του 1940-1941, σε αντίθεση με όλους σχεδόν τους υπόλοιπους φωτογράφους και κινηματογραφιστές που πήγαιναν περιοδικά και για σύντομα διαστήματα. Τράβηξε περισσότερες από 2.500 φωτογραφίες, οι οποίες χάθηκαν μετά τον θάνατό του το 1947. Εντοπίστηκαν το 1993 από τον γράφοντα στην Κατερίνη και 200 από αυτές παρουσιάστηκαν σε έκθεση στην Αθήνα, τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου. Το έργο του μπορεί να θεωρηθεί σημαντικό γιατί δεν αρκέστηκε μόνο στη λήψη στημένων φωτογραφιών αλλά φωτογράφησε και κάτω από πραγματικές συνθήκες. Εκείνο επίσης που διαφοροποιεί τη δουλειά του από πολλούς άλλους είναι η καταγραφή της σκληρής καθημερινής ζωής του Έλληνα φαντάρου στο μέτωπο.

5 Δεκεμβρίου 1940, Πέμελη. Παράδοση Ιταλών, όπως την αποτύπωσε ο φακός του ζωγράφου Γιώργου Προκοπίου, ενώ συγχρόνως την ίδια ημέρα σημειώνει στο Ημερολόγιό του: «Έκαμα σκίτσα και φωτογράφισα αιχμαλώτους παραδιδόμενους». Αν και σε προχωρημένη ηλικία, ο Προκοπίου ενδίδοντας στο γενικό κλίμα ενθουσιασμού βρέθηκε στο μέτωπο, όπου και πέθανε παραμονές Χριστουγέννων. Συνήθιζε να τραβάει στιγμιότυπα τα οποία χρησιμοποιούσε στη συνέχεια ως μορφικά στοιχεία σύνθεσης στους πολεμικούς τον πίνακες. Δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει εικαστικά τον πόλεμο στην Αλβανία, πρόλαβε ωστόσο να μας αφήσει μια σειρά από εξαιρετικά φωτογραφικά στιγμιότυπα.

Σε ορισμένους από τους κινηματογραφιστές και τους φωτογράφους με την κατάταξή τους έπαιρναν τον βαθμό του έφεδρου ανθυπολοχαγού και υπάγονταν στη ΓΥΣ (Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού). Oλες οι φωτογραφίες και οι ταινίες τους έπρεπε πρώτα να περάσουν από αυστηρότατη λογοκρισία. Αυτός είναι ο λόγος που πολλές φωτογραφίες που έδειχναν τις πραγματικές συνθήκες που επικρατούσαν στο μέτωπο δεν επιτράπηκε να δημοσιευτούν. Το καθεστώς κάτω από το οποίο λειτουργούσαν ήταν περίπου όμοιο με αυτό του γερμανικού στρατού: οι φωτογράφοι έδιναν τις φωτογραφίες τους για λογοκρισία, ορισμένες από τις οποίες κρατούσε ο στρατός, ενώ είχαν και αυτοί το δικαίωμα να τις διοχετεύσουν στις εφημερίδες και τα περιοδικά με τα οποία συνεργάζονταν.

Από τους πρώτους φωτορεπόρτερ που φτάνουν οτο μέτωπο, ο Λάζαρος Ακερμανίδης (φωτογραφία) είναι ίσως ο μόνος με την πιο μακρά εκεί παραμονή και ο συνολικός αριθμός λήψεων υπολογίζεται περί τις 2.500. Είναι από τους φωτογράφους που αποτύπωσε όχι μόνο στιγμές καθημερινότητας και ανάπαυλας στο μέτωπο, αλλά και στιγμιότυπα μαχών. Μεγάλος αριθμός φωτογραφιών του Ακερμανίδη δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Νίκη», συνοδεύοντας σχετική με τις επιχειρήσεις αρθρογραφία. Μέσα οτο πρώτο έτος της απελευθέρωσης, το 1945, επέλεξε, μεγέθυνε ο ίδιος και παρουσίασε μια μεγάλη ενότητα φωτογραφιών σε ατομική έκθεση στο Ζάππειο.

Aλλοι φωτογράφοι που βρέθηκαν στο μέτωπο ήταν ο Βασίλης Τσακιράκης, «ο φωτογράφος της Αλβανίας», όπως τον αποκαλούσαν οι συνάδελφοί του, ο Τάκης Φλώρος, ο Ιωάννης Νισυρίου, ο Κυριάκος Κουρμπέτης, ο Δημήτρης Φωτεινόπουλος, ο Τάκης Τριανταφύλλου, ο οποίος τράβηξε 2.000 αρνητικά που πιθανό να βρίσκονται μαζί με το αρχείο του Κυριάκου Κουρμπέτη, ο Τασος Μελετόπουλος, ο Σπύρος Τράνακας και άλλοι. Για σύντομο χρονικό διάστημα, προφανώς λόγω της ηλικίας του, βρέθηκε εκεί και ο Δημήτρης Γιάγκογλου. Ορισμένα αρνητικά του που προφανώς δεν πέρασαν από τη λογοκρισία δείχνουν νεκρούς στρατιώτες, το πιθανότερο Ιταλούς.

Και οι τρεις αδελφοί Μεγαλοκονόμου (Κων/νος, Μανώλης και Χαράλαμπος) πήγαν σαν φωτογράφοι και κινηματογραφιστές για τα «Επίκαιρα» τα λεγόμενα «Ζουρνάλ».

Ανάμεσα στους κινηματογραφιστές ήταν ακόμα ο Δημητροκάλης, ο Ράφας, ο Μαλαβίτης, ο Γ. Παπαδούκας, ο Πρόδρομος Μεραβίδης και ο Σπύρος Κοκόλης.

Ο Δημήτρης Τριανταφύλλου στο Δελβινάκι ως ποδηλάτης η μάλλον παριστάνει τον ποδηλάτη, αφού πρόκειται για ιταλικό λάφυρο, το «καινούργιο παιχνίδι», όπως σημειώνει ο ίδιος στο πίσω της φωτογραφίας, η οποία φέρει και σφραγίδα έγκρισης από τη Στρατιωτική Λογοκρισία. Από τους ιδρυτές λίγο αργότερα του Πρακτορείου Ηνωμένοι Φωτορεπόρτερ, ο Τριανταφύλλου τράβηξε περί τα 2.000 αρνητικά, ενώ δύο ακόμη μέλη του κατοπινού πρακτορείου, οι Δημητρης Φωτεινόπουλος και Τάκης Φλώρος, συγκαταλέγονται ανάμεσα στους φωτογράφους τον αλβανικού μετώπου (φωτ.: συλλογή Ν. Ε. Τόλη).

Ο τελευταίος μού διηγήθηκε ένα περιστατικό που δείχνει τη γρήγορη αντίληψη του Έλληνα στις δύσκολες περιστάσεις. Μαζί με τον Πρόδρομο Μεραβίδη αποτελούσαν μια κινηματογραφική ομάδα που ακολουθούσε τη γρήγορη προέλαση του στρατού μας προς τα στενά της Κλεισούρας. Όταν έφτασαν εκεί διαπίστωσαν πως οι Ιταλοί τα είχαν εγκαταλείψει. Ταυτόχρονα είχαν προηγηθεί από την ελληνική εμπροσθοφυλακή. Επειδή βιάζονταν να στείλουν την ταινία, γύρισαν ορισμένες σκηνές με τον Κοκόλη στο πρώτο πλάνο να κάνει έφοδο με φόντο τα στενά.

Η περίοδος του ελληνοϊταλικού πολέμου δεν έχει μέχρι σήμερα αναλυθεί σε βάθος σε σχέση με τη φωτογραφική και κινηματογραφική ιστορία. Το αφιέρωμα της Καθημερινής για τη δράση του Ντίμη Χαρισιάδη αποτελεί ένα θετικό βήμα προς την κατεύθυνση αυτή.

Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΑΡΙΣΙΑΔΗΣ ΣΤΟ ΑΛΒΑΝΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ

7 ΗΜΕΡΕΣ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

ΑΘΗΝΑ 2005

from ανεμουριον https://ift.tt/3dINNuI
via IFTTT