Η Ιστορια του Πρακτικου Λυκειου Λαμιας (1921-1944)
Θανάση Μιχελή
Φυσικού-Δρ Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Εισαγωγικά
Η περίοδος του μεσοπολέμου βρίσκει τη χώρα μας με μεγάλες ανακατατάξεις. Ανακατατάξεις εθνικές με σοβαρότατες κοινωνικές προεκτάσεις. Από τις αρχές του 20ου αιώνα έως τη Μικρασιατική καταστροφή, αλλά και μετά απ΄ αυτή, έχουμε τις πρώτες προσπάθειες εκβιομηχάνισης της Ελλάδας. Οι προσπάθειες αυτές αρχικά στηρίχθηκαν σε ξένα κεφάλαια. Αργότερα, αμέσως μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, δύο σημαντικοί παράγοντες επιτάχυναν τη διαδικασία αυτή. Οι παράγοντες αυτοί ήταν, από τη μια η εισροή στη χώρα κεφαλαίων και εμπειρίας από Μικρασιάτες Βιοτέχνες-Βιομηχάνους και από την άλλη το φθηνό και σχετικά εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό πλέον, του πληθυσμού των 1,5 εκατομμυρίων μεταναστών-κατεστραμμένων οικονομικά Ελλήνων. Η σημαντικότατη αύξηση του ΑΕΠ, τότε, αποτελεί έναν χαρακτηριστικό δείκτη1.
Την ίδια περίοδο έχουμε αντίστοιχη κινητικότητα και στη Εκπαίδευση με τα μεταρρυθμιστικά νομοσχέδια του 1899 (Αθ. Ευταξία) που ουδέποτε ψηφίστηκαν από τη Βουλή, του 1913 (Ιωάν. Τσιριμώκου), που ακολούθησαν σειρά αναλόγων διαταγμάτων έως το 1917. Τελικό αποτέλεσμα αυτών ήταν η μεταρρύθμιση του 1929, η πρώτη ολοκληρωμένη μεταρρύθμιση που ψηφίστηκε και άρχισε να εφαρμόζεται2. Όλα τα παραπάνω κινήθηκαν σε μια κατεύθυνση εκσυγχρονισμού της Ελληνικής Εκπαίδευσης στις ανάγκες ενός σύγχρονου, για την εποχή, αστικού κράτους με βιομηχανική ανάπτυξη3.
Από τα κύρια χαρακτηριστικά των μεταρρυθμίσεων αυτών ήταν: α) Η καθιέρωση της Δημοτικής Γλώσσας, δηλαδή μιας πιο προσιτής στα λαϊκά στρώματα γλώσσας, που να μην αποτρέπει από την εκπαίδευση παιδιά των λαϊκών στρωμάτων4 και η συγκρότηση της τεχνικής-επαγγελματικής εκπαίδευσης. Αυτό το τελευταίο αίτημα θα επιχειρηθεί να πραγματοποιηθεί μέσα και από την εισαγωγή ή την ενίσχυση των θετικών μαθημάτων όπως τα Φυσικομαθηματικά.
Είναι χαρακτηριστικό πως την εποχή εκείνη ο αυξημένος ρόλος, ποσοτικά κυρίως στο ωρολόγιο πρόγραμμα, αλλά και ποιοτικά, των θεωρητικών (γλωσσικών, ιστορικών) μαθημάτων αναδεικνύει το θεωρητικό και με έντονο ιδεολογικό χαρακτήρα του αναλυτικού προγράμματος5. Η παραπάνω επιλογή, των κυρίαρχων πολιτικών δυνάμεων, μπορεί να φαίνεται ότι εξυπηρετούσε την κυρίαρχη ιδεολογία, αποτελούσε σοβαρό εμπόδιο στην προσπάθεια ενός στοιχειώδους αστικού εκσυγχρονισμού του Νεοελληνικού κράτους. Οδήγησε δε σε μια ιστορική αντίφαση: Πρωτοπόροι και πρωτεργάτες των μεταρρυθμίσεων, δηλαδή του αστικού εκσυγχρονισμού στην εκπαίδευση, υπήρξαν κυρίως οι διανοητές της Αριστεράς οι οποίοι για τη δράση τους αυτή διώχθηκαν απ΄ τους πολιτικούς εκφραστές του κράτους, ενός κράτους που προσπαθούσαν, όχι να «ανατρέψουν», αλλά στοιχειωδώς να εκσυγχρονίσουν6.
Σ’ αυτό ακριβώς το εκπαιδευτικό περιβάλλον, που καθορίστηκε κατά κύριο λόγο από τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες, προβάλλει για πρώτη φορά η αναγκαιότητα συγκρότησης, στήριξης και οργάνωσης της τεχνικοεπαγγελματικής εκπαίδευσης, έτσι ώστε να παραχθεί το απαιτούμενο επιστημονικό και επαγγελματικό δυναμικό για μια ανάπτυξη της βιομηχανίας. Έως τότε το μόνο εκπαιδευτικό ίδρυμα το οποίο μπορούμε να πούμε ότι στήριζε μια ενδεχόμενη βιομηχανική ανάπτυξη ήταν το Εθνικό Μετσόβειο Πολυτεχνείο που λειτουργούσε από το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα. Ένα ίδρυμα τριτοβάθμιο χωρίς τη μεθοδική υποστήριξη της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης (δια μέσω τεχνικών-επαγγελματικών τμημάτων ή σχολείων ή κατευθύνσεων). Οι όποιες επαγγελματικές σχολές λειτουργούσαν έως τότε είχαν αποκλειστικά συγκεκριμένο χαρακτήρα και στόχο7.
Το στόχο αυτό, δηλαδή της δημιουργίας ενός δικτύου υποστήριξης των θετικών μαθημάτων στη Μέση Εκπαίδευση, ως υποδομή για τροφοδότηση του ΕΜΠ ή άλλων Σχολών θετικών επιστημών, για πρώτη φορά το 1921 συγκροτημένα έρχεται να ικανοποιήσει η ίδρυση των Πρακτικών Λυκείων.
Το «Πρακτικόν Λύκειον – Εν Λαμία»
Ιδρύεται το 1921(8) μαζί και με άλλα αντίστοιχα, σε πόλεις της όλης Ελλάδας. Έως το 1938, έτος που αρχίζει η κατάργησή τους, λειτουργούν συνολικά 15 εξατάξια Πρακτικά Λύκεια στην Ελληνική επικράτεια9.
Την εποχή αυτή το σχολικό δίκτυο ήταν το εξής: Η Πρωτοβάθμια ή Στοιχειώδης Εκπαίδευση αποτελούνταν από τα Δημοτικά Σχολεία που είχαν τέσσερις Τάξεις, η Δευτεροβάθμια ή Μέση Εκπαίδευση είχε δύο επίπεδα, τα Ελληνικά Σχολεία (ή Σχολαρχεία), που είχαν τρεις Τάξεις και τα Γυμνάσια που είχαν τέσσερις Τάξεις.
Κύριο χαρακτηριστικό των σχολικών προγραμμάτων σε Στοιχειώδη και Μέση Εκπαίδευση την περίοδο αυτή, ήταν η θεωρητική τους κατεύθυνση μέσα από τα γλωσσικά και άλλα μαθήματα, που σε όλες τους τις παραλλαγές κάλυπταν το μεγαλύτερο ποσοστό των ωρών διδασκαλίας. Τα φυσικομαθηματικά μαθήματα ήταν περιορισμένα σε ώρες, σε βάθος ύλης και δε διδάσκονταν σε όλες τις Τάξεις10.
Με την ίδρυση των Πρακτικών Λυκείων, δηλαδή σχολείων του δεύτερου κύκλου της Μέσης Εκπαίδευσης, αντίστοιχων του Γυμνασίου, για πρώτη φορά τα μαθήματα θετικής κατεύθυνσης αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα (σε ώρες και περιεχόμενο, όπως φαίνεται από την ποικιλία τους) στο αναλυτικό πρόγραμμα.
Το σχολείο αυτό έως και την εφαρμογή της μεταρρύθμισης του 1929, λειτούργησε όπως τα αντίστοιχα Γυμνάσια, δηλαδή ως τετρατάξιο. Από την εφαρμογή της μεταρρύθμισης του ΄29 και μετά μετατράπηκε σε εξατάξιο.
Μερικά από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του σχολείου αυτού ήταν: Ο αυξημένος αριθμός ωρών διδασκαλίας των φυσικομαθηματικών μαθημάτων, η μη διδασκαλία των Θρησκευτικών στην Ε΄ και ΣΤ΄ Τάξη και μικτή φοίτηση αγοριών και κοριτσιών και μετά την ίδρυση του Γυμνασίου Θηλέων στη Λαμία11.
Αναλυτικότερα, τα διδασκόμενα μαθήματα σε κάθε Τάξη ήταν:
Τάξη Α΄: 1. Θρησκευτικά
2. Νέα Ελληνικά
3. Αρχαία Ελληνικά (Αναγνωστικό, Εκλογαί εκ της αναβάσεως Αλεξάνδρου του Αρριανού και των Νεκρικών διαλόγων του Λουκιανού, Γραμματική, Ομήρου Οδύσσεια)
4. Ιστορία
5. Μαθηματικά ( Αριθμητική, Πρακτική Γεωμετρία)
6. Φυσικοχημικά ( Στοιχεία Φυσικής και Χημείας, Γεωγραφία)
7. Ωδική
Τάξη Β΄: 1. Θρησκευτικά
2. Νέα Ελληνικά
3. Αρχαία Ελληνικά
4. Ιστορία
5. Γαλλικά
6. Μαθηματικά ( Αριθμητική, Πρακτική Γεωμετρία)
7. Φυσικοχημικά (Στοιχεία Φυτολογίας, Γεωγραφία)
8. Ωδική
Τάξη Γ΄: 1. Θρησκευτικά
2. Νέα Ελληνικά
3. Αρχαία Ελληνικά ( Κύρου Παιδεία, Λυσίου Λόγοι, Ισοκράτους Λόγοι και Ισοκράτους Πανηγυρικός, Ομήρου Οδύσσεια, Συντακτικόν της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης, Ελληνική Γραμματολογία)
4. Ιστορία
5. Γαλλικά
6. Μαθηματικά (Αριθμητική, Στοιχεία Γεωμετρίας, Στοιχεία Άλγεβρας)
7. Φυσικοχημικά (Στοιχεία Ζωολογίας, Γεωγραφία)
8. Ωδική
Τάξη Δ΄: 1. Θρησκευτικά
2. Νέα Ελληνικά
3. Αρχαία Ελληνικά (Δημοσθένους ο Α΄ και Β΄ Ολυνθιακός και ο Α΄ κατά Φιλίππου, Λυκούργου κατά Λεωκράτους (μεταφρ), Εκλογαί Θουκυδίδου, Ομήρου Ιλιάδα, Συντακτικόν Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης, Ελληνική Γραμματολογία)
4. Ιστορία
5. Γαλλικά
6. Μαθηματικά (Αριθμητική, Στοιχειώδης Γεωμετρία, Στοιχειώδης Άλγεβρα )
7. Φυσικοχημικά (Στοιχεία Ανθρωπολογίας, Στοιχεία Βιολογίας, Γεωγραφία)
Τάξη Ε΄: 1. Νέα Ελληνικά
2. Αρχαία Ελληνικά (Πλάτωνος απολογία Σωκράτους, Ομήρου Ιλιάδα, Ευριπίδου Μήδεια, Στράβωνος Γεωγραφικών Εκλογαί, Έλληνες Λυρικοί Ποιηταί, Ελληνική Γραμματολογία)
3. Ιστορία
4. Γαλλικά
5. Μαθηματικά ( Στοιχειώδης Γεωμετρία, Στοιχειώδης Άλγεβρα, Ευθύγραμμος Τριγωνομετρία, Παραστατική Γεωμετρία, Λογαριθμικοί ίνακες)
6. Φυσικοχημικά (Πειραματική Φυσική και Πειραματική Χημεία)
Τάξη ΣΤ΄: 1. Νέα Ελληνικά
2. Αρχαία Ελληνικά (Ομήρου Ιλιάδα, Σοφοκλέους Αντιγόνη, Πλάτωνος Πρωταγόρας, Στράβωνος Γεωγραφικών Εκλογαί, Ελληνική Γραμματολογία)
3. Ιστορία
4. Γαλλικά
5. Μαθηματικά (Στοιχειώδης Άλγεβρα, Στοιχειώδης Γεωμετρία, Αναλυτική Γεωμετρία, Παραστατική Γεωμετρία, Ευθύγραμμη Τριγωνομετρία, Κοσμογραφία)
6. Φυσικοχημικά (Φυσική , Χημεία, Γεωλογία)
7. Υγιεινή
Όπως φαίνεται από τα παραπάνω ο ρόλος των γλωσσικών μαθημάτων εξακολουθεί να είναι κυρίαρχος στο πρόγραμμα. Ωστόσο βαρύνουσα σημασία δίδεται και στα Φυσικομαθηματικά μαθήματα. Είναι χαρακτηριστική η ποικιλία των μαθημάτων των Μαθηματικών που διδάσκονται, όπως και η επιμονή στην Πειραματική Φυσική και Χημεία.
Χαρακτηριστικά είναι επίσης η ποικιλία των μαθημάτων της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας και Γλώσσας. Τέλος αξιοσημείωτο, για τη μοναδικότητά του, είναι η μη διδασκαλία των Θρησκευτικών στις δύο τελευταίες Τάξεις, προφανώς για εξοικονόμηση ωρών υπέρ των άλλων μαθημάτων. Η μοναδική ξένη γλώσσα, τα Γαλλικά, κυριαρχούσε την εποχή του μεσοπολέμου, ως επακόλουθο της παρέμβασης του Γαλλικού κεφαλαίου στη βιομηχανική ανάπτυξη της Ανατολικής Μεσογείου.
Ο αριθμός των μαθητών που φαίνονται εγγεγραμμένοι στο Πρακτικό Λύκειο Λαμίας από τις αρχές της δεκαετία του 1930 και μετά, περίοδο που βρέθηκαν στοιχεία, είναι:
Πίνακας: Μαθητές του Πρακτικού Λυκείου Λαμίας ανά σχολικό έτος
Πηγή: «Ημερολόγιον Γ΄ Εκπαιδευτικής Περιφέρειας», Γ.Α.Κ./Ιστορικό Αρχείο Λαμίας
Το σχολικό έτος 1935 ιδρύεται και λειτουργεί το Γυμνάσιο Θηλέων Λαμίας. Τότε ο αριθμός των κοριτσιών που συνεχίζουν να φοιτούν στο Πρακτικό Λύκειο Λαμίας αρχίζει να φθίνει, παραμένει όμως αξιοσημείωτος. Το ίδιο έτος, το έως τότε ονομαζόμενο Γυμνάσιο Λαμίας που δέχονταν και κορίτσια, μετονομάζεται σε Αρρένων. Μετά το 1938 το Πρακτικό Λύκειο παύει να δέχεται μαθητές στην Α΄ Τάξη, επειδή καταργείται με τον Μεταξικό Νόμο Α.Ν. 770/1937. Οπότε το 1944, με την αποφοίτηση των τελευταίων μαθητών της ΣΤ΄ Τάξης, παύει να υπάρχει. Είναι χαρακτηριστική μια από τις τελευταίες συνεδριάσεις του συλλόγου των καθηγητών του το Νοέμβριο του 1944 (Πράξη 9η, Παρασκευή 10 Νοεμβρίου 1944), στην οποία ο σύλλογος καθηγητών «..λαβών υπ΄ όψιν την έντονον αξίωσιν της κοινωνίας της Λαμίας προς επαναλειτουργίαν του Πρακτικού Λυκείου…» προτείνει «…την ανασύστασιν του Λυκείου υπό μορφήν Β΄ Γυμνασίου με Πρακτικήν κατεύθυνσιν (Πρακτικόν Λύκειον) ή άλλην ονομασίαν ήν ήθελεν το Σεβαστόν Υπουργείον…..». Ήταν οι τελευταίοι μήνες λειτουργίας του, που αφού έγιναν και οι εξετάσεις των ανεξεταστέων το σχολείο έπαψε να υπάρχει. Επισημαίνουμε ότι το αυτό συνέβη και με τα υπόλοιπα 14, δεδομένου ότι στη χώρα μας η ακολουθούμενη πολιτική της εκπαίδευσης είχε πάντα ενιαίο χαρακτήρα για όλη την επικράτεια.
Μερικοί από τους διευθυντές του Πρακτικού Λυκείου Λαμίας, κατά χρονολογική σειρά, ήταν οι14:
1933: Μητσόπουλος Γεώργιος
1935: Καραγιαννόπουλος Ιωάννης
1936: Σαρακιώτης Ηλίας (υποδιευθυντής, άσκησε καθήκοντα διευθυντή)
1936: Γαρύφαλος Ιωάννης
1942: Τσαπαλύρας Αριστοτέλης
Μερικοί από τους καθηγητές του σχολείου ήταν οι: Στειριώτης Ι., Γιαννιτσιώτης Γ., Καραθανάσης Δ., Δοντάς Π., Σαρακιώτης Η., Γεωργακόπουλος Α., Γιωτόπουλος Θ., ΚαψάληςΧ., Καινούργιος Τ., Παπαλεωνίδης Χ., Ζωητός Α., Μπάμπαλης Γ., Μπουλιώτου Ε., Ταρατσιώτου Ε., Πιπερίγκος, Λώλος Δ., Ρηγόπουλος Κ., Ξύδη Ι., Μιχαλόπουλος Β.
Ως αξιοσημείωτα εκπαιδευτικά δεδομένα, κοινά βέβαια για όλα τα σχολεία τότε, αξίζει να αναφερθούν τα παρακάτω:
Τα βιβλία επέλεγε ο Σύλλογος καθηγητών σε συνεδρίασή του στην οποία ο κάθε καθηγητής - εισηγητής όφειλε να τεκμηριώσει την άποψή του. Επιλέγονταν βέβαια από μια λίστα εγκεκριμένων βιβλίων από το Υπουργείο (τότε ονομάζονταν «Υπουργείον Θρησκευμάτων και Παιδείας»). Τα βιβλία αγόραζαν οι μαθητές από τα βιβλιοπωλεία.
Οι μαθητές πλήρωναν εγγραφή στο σχολείο και άλλα τέλη, γι΄ αυτό και ο σύλλογος σε συνεδρίασή του, τους κατέτασσε σε κατηγορίες κατά οικονομική δυνατότητα (άποροι, πολύτεκνοι κλπ). Μάλιστα δε την εποχή της Γερμανικής κατοχής 1940-44, που τα σχολεία υπολειτουργούσαν, το Πρακτικό Λύκειο Λαμίας λειτουργούσε με ωράριο για τους καθηγητές 15 ώρες εβδομαδιαία και το μισθό τους πλήρωναν και οι μαθητές15.
Ως επίλογος: Το Πρακτικό Λύκειο προπομπός των πρακτικών τμημάτων
‘Όπως αναφέρθηκε τα Πρακτικά Λύκεια καταργήθηκαν το 1937, έπαψαν να δέχονται μαθητές στην Α΄ Γυμνασίου από το 1938 και με την αποφοίτηση των τελευταίων μαθητών το 1944 έπαψαν να υπάρχουν. Έως τότε κανένα Γυμνάσιο (τετρατάξιο έως το 1929 και εξατάξιο στη συνέχεια) δεν είχε τμήματα Πρακτικής κατεύθυνσης. Το αναλυτικό πρόγραμμα ήταν ενιαίο με κύριο βάρος, όπως αναφέρθηκε, στα γλωσσικά μαθήματα.
Αμέσως με την παύση της λειτουργίας του Πρακτικού Λυκείου αρχίζει να λειτουργεί τμήμα Πρακτικής κατεύθυνσης στην προτελευταία Τάξη του εξαταξίου Γυμνασίου, το σχολικό έτος 1943-44. Ήταν η Τάξη Ζ΄ ή Εβδόμη, δεδομένου ότι τότε η αρίθμηση των έξι Τάξεων του Γυμνασίου άρχιζε από την Γ΄ ή Τρίτη. Το επόμενο σχολικό έτος 1944-45 λειτουργούν και στις δύο τελευταίες Τάξεις του Γυμνασίου, τις Ζ΄ και Η΄, τμήματα Πρακτικής κατεύθυνσης. Τα άλλα τμήματα των προαναφερόμενων Τάξεων, που ακολουθούν περίπου το κλασσικό αναλυτικό πρόγραμμα ονομάζονται Κλασσικά. Τα τμήματα Πρακτικής κατεύθυνσης λειτουργούν στις δύο τελευταίες τάξεις έως το σχολικό έτος 1961-62. Από το επόμενο αρχίζει η λειτουργία τους στις τρεις τελευταίες τάξεις του εξαταξίου Γυμνασίου16. Με την εφαρμογή της μεταρρύθμισης Γ. Παπανδρέου- Ε. Παπανούτσου, τα εξατάξια Γυμνάσια διαχωρίζονται σε Τριτάξια Γυμνάσια και Τριτάξια Λύκεια οπότε έχουμε Πρακτικά Τμήματα στις δύο τελευταίες Τάξεις των Λυκείων. Ακολουθεί η κατάργηση της μεταρρύθμισης (1967-68) από τη δικτατορία και η επαναφορά των εξαταξίων Γυμνασίων με πρακτικά Τμήματα στις τρεις τελευταίες Τάξεις. Η μεταρρύθμιση Ράλλη επαναφέρει τα Τριτάξια Γυμνάσια και Τριτάξια Λύκεια και τα Πρακτικά Τμήματα στις δύο τελευταίες Τάξεις. Το τέλος των Πρακτικών Τμημάτων έρχεται με την εφαρμογή του συστήματος των Δεσμών (1979-80)
Η παραπάνω «περιπέτεια» των Πρακτικών Τμημάτων που ακολούθησαν το Πρακτικό Λύκειο, ξεκίνησε στην αρχή (1943-44) και ακολούθησε μόνο το Γυμνάσιο Αρρένων Λαμίας. Αργότερα και με αργούς ρυθμούς πέρασε και σε άλλα Γυμνάσια του Νομού17. Επί της ουσίας, θα μπορούσε να πει κανείς πως όλα αυτά εξυπηρετούσαν την ίδια ανάγκη, που αρχικά αναφέραμε.
1) Βλ: Πετμεζίδου-Τσουλουβή, Κοινωνικές τάξεις και μηχανισμοί κοινωνικής αναπαραγωγής, Εξάντας 1987, σ. 162-3
2) Βλ: Θεοφάνης Χατζηστεφανίδης, Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης (1821-1986), Πα-παδήμας, Αθήνα 1986, Χρ. Λέφας, Ιστορία της Εκπαιδεύσεως, ΟΕΣΒ, Εν Αθήναις 1942.
3) Βλ: Κων-νος Τσουκαλάς, Κράτος-Κοινωνία – Εργασία στη μεταπολεμική Ελλάδα, Θεμέλιο, Αθήνα 1987 και Χαράλαμπος Νούτσος, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης και κοινωνικός έλεγχος (1931-1973), Θεμέλιο, Αθήνα 1979.
4) Βλ: Άννα Φραγκουδάκη, Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης, Παπαζήσης, Αθήνα 1985, σ.138-139, όπου αναφέρεται στο έργο του Basil Bernstein, για το ρόλο του γλωσσικού κώδικα στη σχολική επιτυχία ή αποτυχία. Και Pierre Bourdieu, Κοινωνιολογία της παιδείας, Καρδαμίτσας –Δελφίνι, Αθήνα 1994, όπου αναφέρονται οι απόψεις των Bourdieu και Bernstein για το ρόλο της γλώσσας. Μεταξύ άλλων αναφέρονται: « Όλες οι ενδείξεις ενισχύουν την πεποίθηση ότι η αλλαγή χρήσης της γλώσσας-γλωσσικού κώδικα, θέτει σε κίνδυνο όλες τις όψεις της προσω-πικότητας του ατόμου, τον ίδιο τον χαρακτήρα των σχέσεων που διατηρεί, τις ρίζες της σκέ-ψης του και του συναισθήματός του, την ιδέα που έχει για τον εαυτό του…. Η γλώσσα του σχολείου απέχει από την ομιλούμενη από κάθε κοινωνική τάξη. Η απόσταση αυτή είναι δεί-κτης μιας όψης του αναπαραγωγικού συστήματος».
5) Βλ: Χαράλαμπος Νούτσος, Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης και κοινωνικός έλεγχος (1931-1973), Θεμέλιο, Αθήνα 1979.
6) Βλ: Άννα Φραγκουδάκη, Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, Άγονοι αγώνες κα ιδεολογικά αδιέ-ξοδα στο μεσοπόλεμο, Κέδρος, Αθήνα 1987.
7) Όπως πχ. Η εισαγωγή Ναυτικών μαθημάτων στα Ελληνικά Σχολεία Σύρου και Ναυπλίου (1856), η ίδρυση πέντε Ναυτικών Σχολών (1867), βλ. Αλέξης Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, 1821-1967, Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1988.
8) Πηγή: «Ημερολόγιον Γ΄ Εκπαιδευτικής Περιφέρειας», Γ.Α.Κ./ Ιστορικό Αρχείο Λαμίας.
9) Βλ: ΕΣΥΕ, Στατιστική της Εκπαίδευσης, έτους 1938.
10) Αναλυτικά στοιχεία για το θέμα αυτό βλ. Χαράλαμπος Νούτσος, Προγράμματα Μέσης Εκ-παίδευσης… ό.π. και Χρ. Λέφας, Ιστορία της Εκπαιδεύσεως, ό.π.
11) Το γεγονός της απουσίας των Θρησκευτικών, ως μάθημα των δύο τελευταίων Τάξεων επί σειρά ετών, οδηγεί στη βάσιμη υπόθεση ότι πιθανά δεν προβλέπονταν από το αναλυτικό πρόγραμμα. Η μη διδασκαλία των Θρησκευτικών στις δύο τελευταίες Τάξεις του εξαταξίου Γυμνασίου δεν γνωρίζουμε αν έχει παρατηρηθεί και σε άλλες περιπτώσεις σχολείων σε όλη την ιστορία της Ελληνικής Εκπαίδευσης. Ιδιαίτερα αν ληφθεί υπόψη η εποχή που συνέβαινε αυτό. Μέγιστης σημασίας είναι και η μικτή φοίτηση αγοριών, κοριτσιών κάτι που παρατηρείται και στο Γυμνάσιο Λαμίας έως την ίδρυση του Γυμνασίου Θηλέων Λαμίας το 1936. Πηγές α) Βιβλίον Πράξεων Πρακτικού Λυκείου Λαμίας, β) Βιβλία Πράξεων και Γενικοί Έλεγχοι Γυμνασί-ου Λαμίας, Γυμνασίου Αρρένων Λαμίας και Γυμνασίου Θηλέων Λαμίας, εποχών της δεκαετία του ΄30.
12) Βλ. Βιβλίο Πράξεων του Πρακτικού Λυκείου Λαμίας, έτη 1933 έως 1944. Στοιχεία για τον εβδομαδιαίο αριθμό ωρών διδασκαλίας κάθε μαθήματος δεν είναι καταγραμμένα στο βιβλίο αυτό. Τα μαθήματα που διδάσκονταν καταγράφονταν στο βιβλίο Πράξεων του Σχολείου, κάθε σχολικό έτος, προκειμένου να γίνει η επιλογή των βιβλίων κάθε μαθήματος με απόφαση του Συλλόγου των διδασκόντων. Επισημαίνεται ότι η μοναδικότητα του ενός βιβλίου, αυτού του ΟΕΣΒ ή ΟΕΔΒ, δεν ίσχυε τότε.
13) Πηγή: Ημερολόγια Γ΄ Εκπαιδευτικής Περιφέρειας, ό.π
14) Βλ: Βιβλία Πράξεων Πρακτικού Λυκείου Λαμίας, ετών 1933-1944. Υπάρχει κενό, πιθανά λόγω μερικής καταστροφής ενός Βιβλίου, των ετών 1937-38 έως 1942.
15) Βλ: Βιβλίο Πράξεων του Πρακτικού Λυκείου ό.π. όπου αναφέρεται διαταγή, του επιθεωρη-τή της Γ΄ Εκπαιδευτικής περιφέρειας, για περιορισμό διδασκαλίας των καθηγητών στις 15 ώρες εβδομαδιαία. Δεδομένου ότι εκείνη την εποχή το ωράριο εργασίας των καθηγητών ήταν πλέον των 30 ωρών εβδομαδιαία, δηλαδή όση και η λειτουργία των σχολείων, μπορεί να υ-ποθέσει κανείς ότι η λειτουργία του Πρακτικού Λυκείου περιορίστηκε σε ώρες.
16) Ήδη έχει αποκατασταθεί η κανονική αρίθμηση των Τάξεων και επομένως αναφερόμαστε στις Δ΄, Ε΄, ΣΤ΄ Τάξεις του Γυμνασίου. Αναλυτικότερα βλ. Αθανάσιος Μιχελής, Εκπαίδευση και Κοινωνικές Ανισότητες, Η περίπτωση της Φθιώτιδας 1930-80, Δωδώνη Αθήνα 2000.
17) Αναλυτικότερα στοιχεία βλ. Αθανάσιος Μιχελής, Εκπαίδευση και Κοινωνικές Ανισότητες, ό.π. στο κεφάλαιο “Ο Διαφορισμός στη Μέση Εκπαίδευση”.