Το Σπήλαιο Κάγκαρος βρίσκεται στην περιοχή Αφανός Λαμίας και είναι ένα από τα λιγότερο γνωστά αλλά ιδιαίτερα ενδιαφέροντα σπηλαιολογικά σημεία της Φθιώτιδας.
1. Το όνομα και η περιοχή "Αφανός"
Η περιοχή ονομάστηκε "Αφανός" γιατί δεν είναι ορατή από το κατοικημένο τμήμα της πόλης της Λαμίας. Παλιότερα ο Αφανός ήταν βοσκότοπος, κυρίως των Αμπλιανιτών. Παρότι θα περίμενε κανείς να υπάρχουν μαρτυρίες για το σπήλαιο ως χώρο προστασίας βοσκών και κοπαδιών από τα καιρικά φαινόμενα, δεν υπάρχουν τέτοιες αναφορές — αν υπήρχε είσοδος, θα ήταν γνωστό.
Στο σπήλαιο δόθηκε το όνομα Κάγκαρος, αλλά δεν υπάρχουν στοιχεία για την προέλευση της λέξης.
2. Από την αφάνεια στην αποκάλυψη: 1950-1970
Μέχρι τα μεταπολεμικά χρόνια, τη δεκαετία 1950-60, το σπήλαιο ήταν εντελώς άγνωστο.
Η ύπαρξή του αποκαλύφθηκε τη δεκαετία 1960-70 "κατά τον έκβραχισμόν παρακειμένου λατομείου". Δηλαδή, οι εργασίες σε διπλανό λατομείο έφεραν στο φως την είσοδό του.
3. Η σωτηρία του σπηλαίου και η πρώτη εξερεύνηση
Με πρωτοβουλία του τότε δημάρχου Λαμίας Νικ. Μουντούρη, απαγορεύτηκε η συνέχιση των λατομικών εργασιών για να προστατευθεί το σπήλαιο. Ο Δήμος Λαμιέων ειδοποίησε αμέσως την Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία (Ε.Σ.Ε.).
Η πρώτη επίσημη εξερεύνηση έγινε τον Σεπτέμβριο του 1969 με χορηγό τον Εθνικό Οργανισμό Τουρισμού (Ε.Ο.Τ.). Αρχηγός της αποστολής ήταν η σπηλαιολόγος Άννα Ι. Πετροχείλου, με μέλη το ζεύγος Ε. και Ι. Γκουρβέλου. Τότε έγιναν οι πρώτες μετρήσεις, η περιγραφή και το σκαρίφημα του σπηλαίου.
4. Προσπάθειες ανάδειξης
Την περίοδο 1996-97 ο Δήμος Λαμιέων έκανε προσπάθεια για την περαιτέρω ανάδειξη του σπηλαίου, αν και μέχρι σήμερα παραμένει μη αξιοποιημένο τουριστικά.
Το Σπήλαιο Κάγκαρος είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η βιομηχανική δραστηριότητα μπορεί να φέρει στο φως — αλλά και να απειλήσει — φυσικά μνημεία, και του ρόλου της τοπικής αυτοδιοίκησης και της επιστημονικής κοινότητας στη διάσωσή τους.