 |
| Ορεινή Ευρυτανία, Σεπτέμβριος 1944. Ο Αλέξανδρος Σβώλος, στο κέντρο, και ο στρατηγός Στέφανος Σαράφης, δεξιά, αναχωρούν για τη Μ. Ανατολή. Αριστερά, ο Πέτρος Ρούσος (Φωτ.: Σπύρος Μελετζής). |
Μετά τη μάχη της Κρήτης, η Μέση Ανατολή και ειδικότερα η Αίγυπτος, γίνεται το κέντρο τον πολιτικών εξελίξεων έξω από την κατεχόμενη Ελλάδα. Η Ελλάδα βρίσκεται υπό τον επιχειρησιακό έλεγχο του Άγγλου αρχιστράτηγου της Μέσης Ανατολής και εκεί οι ένοπλες δυνάμεις καταφεύγουν, ανασυγκροτούνται και συνεχίζουν τον πόλεμο.
Ο Γεώργιος και ο πρωθυπουργός Εμ. Τσουδερός εγκαθιστούν τα υπουργεία των ενόπλων δυνάμεων στην Αίγυπτο και αναχωρούν διά θαλάσσης για το Λονδίνο, όπου πιστεύουν ότι θα βρίσκονται κοντά στα κέντρα λήψεως αποφάσεων. Στο θέμα αυτό. θα αγνοήσουν, μέχρι το κίνημα του Μαρτίου 1943, τις υποδείξεις των Άγγλων να εγκατασταθούν στη Μέση Ανατολή. Οι Αγγλοι κιοτεύουν ότι αυτοί οι δύο θεσμοί που εκπροσωπούν το νόμιμο ελληνικό κράτος πρέπει -τουλάχιστον για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας να βρίσκονται κοντά στην κατεχόμενη Ελλάδα, αλλά και στις ένοπλες δυνάμεις της που διαρκώς αναπτύσσονται.
Η κατάσταση στη Μέση Ανατολή παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα, η οποία δεν αφορά μόνο την Ελλάδα, αλλά τα περισσότερα κράτη που έχουν καταλάβει οι δυνάμεις του Άξονα. Το ελληνικό κράτος συνεχίζει να λειτουργεί υπό την επιτήρηση της Αγγλίας, της κυρίαρχης στρατιωτικής δύναμης στην περιοχή και με την ανοχή της Αιγύπτου, του κράτους που απρόθυμα το φιλοξενεί. Το άλλο στοιχείο που χαρακτηρίζει τις πολιτικές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, είναι η πολιτικοποίηση των ενόπλων δυνάμεων. Πρόκειται για ριζικά διαφορετική κατάσταση από ό,τι ίσχυε στην περίοδο του Μεσοπολέμου. Η αντιπαράθεση βασιλικών και βενιζελικών αξιωματικών εξακολουθεί να υφίσταται, αλλά χάνει την πολιτική της διάσταση μπροστά στη ραγδαία εδραίωση των μαζικών οργανώσεων, υπό την καθοδήγηση στελεχών του ΚΚΕ, που έχουν διαφύγει εκεί. Επιπλέον, ο τρόπος συγκρότησης των ενόπλων δυνάμεων συντείνει στην έντονη πολιτικοποίηση τους. Οι εθελοντές που διασχίζουν το Αιγαίο για να καταταγούν, ο μεγάλος αριθμός αξιωματικών που πηγαίνει στη Μέση Ανατολή, η κατάταξη των ανδρών του Ε.Λ.Α.Σ. Σάμου -που αποχωρούν από το νησί μαζί με τις συμμαχικές δυνάμεις όταν αυτό καταλαμβάνεται από τους Γερμανούς το Νοέμβριο 1943- είναι ορισμένοι από τους παράγοντες που συντελούν σ’ αυτό.
Τον Οκτώβριο 1941 ιδρύεται η ΑΣΟ (Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση) και γρήγορα επεκτείνεται στο Ναυτικό και την Αεροπορία, ενώ παράλληλα η Εθνική Νέμεσις αριθμεί αρκετές εκατοντάδες μέλη, κυρίως αξιωματικούς. Στόχος της ΑΣΟ είναι η συγκρότηση ενός καλοεκπαιδευμένου αντιφασιστικού στρατού, που θα πολεμήσει δίπλα στους συμμάχους, θα βοηθήσει στην απελευθέρωση της Ελλάδας και θα εμποδίσει την επιβολή από την άκρα δεξιά ενός καθεστώτος ενάντια στη θέληση του λαού.
Η Εθνική Νέμεσις επιδιώκει την απομάκρυνση από το στράτευμα των βενιζελικών αξιωματικών, που πρόσφατα έχουν επανέλθει σ' αυτό. με τη μέθοδο της συλλογικής παραίτησης, η οποία θα κατατεθεί τη στιγμή που η οργάνωση θα κρίνει απαραίτητη. Αυτή η εξαιρετικά καινοφανής μέθοδος εκβιασμού, εν καιρώ πολέμου, υπογραμμίζει την προτεραιότητα που αποδίδουν στη συνέχιση του συμμαχικού αγώνα, σε μια περίοδο μάλιστα που δεν έχει κριθεί ακόμα η έκβαση του. Σ’ αυτόν τον πολιτικό χώρο είναι διάχυτη η πεποίθηση ότι η Ελλάδα έπραξε το καθήκον της και είναι δικαιολογημένη αν δεν συμβάλλει άλλο στην πολεμική προσπάθεια Αντίθετα, κύριος στόχος πρέπει να είναι η αναδιοργάνωση του Στρατού, για την απελευθέρωση της χώρας, και για το σκοπό αυτό οι αξιωματικοί πρέπει να επιλέγουν πολύ προσεχτικά. Αυτές τις απόψεις άλλωστε εκφράζει και ο Τσουδερός σε μακροσκελές υπόμνημα που υποβάλλει στον Γεώργιο το καλοκαίρι του 1941.
Η πολιτική ένταση που η κατάσταση αυτή προκαλεί, είναι η βασική αιτία των σοβαρών επιφυλάξεων, που έχουν αρχικά οι αγγλικές αρχές στο να εντάξουν τον Ελληνικό Στρατό στις επιχειρήσεις του μετώπου της Αφρικής, με εξαίρεση τον Ιερό Λόχο, που δρα ανεξάρτητα. Η ελληνική ταξιαρχία παίρνει τελικό μέρος στη μάχη του Ελ Αλαμέιν, ύστερα από επίμονες πιέσεις του Π. Κανελλόπουλου, αντιπροέδρου της κυβέρνησης και υπουργού Εθνικής Άμυνας, στις αγγλικές Αρχές και στον Τσώρτσιλ προσωπικά. Είναι προφανές ότι τα πολιτικά κριτήρια του Φόρεϊν Οφις επικρατούν των αντιρρήσεων του αγγλικού Γενικού Επιτελείου.
Η πολιτική ένταση στις ένοπλες δυνάμεις οδηγεί σε κίνημα που εκδηλώνεται στις αρχές Μαρτίου 1943. Η Α.Σ.Ο. θέτει υπό τον έλεγχο της και τις δύο ελληνικές ταξιαρχίες. Καταγγέλει την προσπάθεια των αξιωματικών της 4ης Αυγούστου να μετατρέψουν τη διοίκηση των ενόπλων δυνάμεων σε φασιστική, απαιτεί την απομάκρυνση των στοιχείων αυτών και την παραπομπή σε στρατοδικείο των αξιωματικών που έχουν υποβάλλει παραιτήσεις, τους οποίους έχει θέσει υπό περιορισμό στις σκηνές τους. Παράλληλα δηλώνει την έντονη επιθυμία της να συνεχίσει να συμμετέχει στη συμμαχική πολεμική προσπάθεια.
 |
| Αθήνα, 18 Οκτωβρίου 1944. Ο πρωθυπουργός Γ. Παπανδρέου υψώνει τη γαλανόλευκη στον Ιερό Βράχο. Η συμβολική κορύφωση των αισθημάτων λύτρωσης από το φασιστικό μεσαίωνα. |
Οι αγγλικές Αρχές πιστεύουν ότι τα αιτήματα είναι πολιτικά και ότι δεν δικαιολογείται χρήση βίας κατά των μονάδων που έχουν επαναστατήσει.
Ο Γεώργιος και ο Τσουδερός επιστρέφουν στο Κάιρο, όπου και κατανοούν την έκταση του κινήματος. Οι επιτροπές της Α.Σ.Ο. στην Αεροπορία και στο Ναυτικό έχουν εκφράσει τη συμπαράσταση τους με τις επιτροπές στις ταξιαρχίες. Στο Ναυτικό δεν έχουν επαναστατήσει ανοιχτά, για να μην εμποδιστεί η συμμετοχή του στον πόλεμο. Αυτό που απαιτεί η Α.Σ.Ο. κατά τις συναντήσεις της με τον Τσουδερό είναι μια ανασυγκροτημένη δημοκρατική κυβέρνηση υπό την ηγεσία του και η εκκαθάριση των ένοπλων δυνάμεων από τους τους φασίστες.
Η άρνηση τον βενιζελικών πολιτικών στη Μέση Ανατολή, παρά τις αγγλικές πιέσεις, να μπουν σε μια κυβέρνηση υπό τον Τσουδερό κάμπτεται από την ίδια την Α.Σ.Ο., προς την οποία στρέφονται για υποστήριξη. Ο εκπρόσωπος της οργάνωσης Γιάννης Σάλας τους δηλώνει χωρίς περιστροφές ότι δεν μπορούν να κάνουν διαφορετικά. Ο ίδιος πιστεύει ότι η μόνη ενδεδειγμένη λύση είναι τον πυρήνα της κυβέρνησης να αποτελέσουν εκπρόσωποι της Αντίστασης στην Ελλάδα. Αναγνωρίζει όμως ότι αυτό είναι αδύνατον προς το παρόν και ότι επίσης δεν είναι δυνατόν οι επιτροπές της Α.Σ.Ο. να συνεχίσουν να διοικούν, στην ουσία, τις ταξιαρχίες. Για το λόγο αυτό η Α.Σ.Ο. αναγκάζεται να δεχθεί τον Τσουδερό ως πρωθυπουργό της κυβέρνησης στην οποία συμμετέχουν και βενιζελικοί πολιτικοί.
Το Λονδίνο δεν είναι ευχαριστημένο με τη σύνθεση της νέας αυτής κυβέρνησης. Γρήγορα όμως καταλήγουν οι Αγγλοι στο συμπέρασμα ότι είναι ικανοποιημένοι όσο υπάρχει κάποια κυβέρνηση, για λόγους προπαγάνδας, η οποία επιπλέον εγγυάται την τήρηση των συμφωνιών που έχουν υπογραφεί. Αυτή η άποψη εκφράζει επιγραμματικά την αγγλική στάση απέναντι στην ελληνική κυβέρνηση εξορίας Το Φόρεϊν Οφις πιστεύει ότι το πρόβλημα συνίσταται στην έλλειψη κατάλληλου ανθρώπινου δυναμικού. Παραγνωρίζει, όμως, πιθανόν ηθελημένα, το γεγονός ότι αυτό το ανθρώπινο δυναμικό έχει στραφεί προς άλλες πολιτικές κατευθύνσεις ή δεν επιθυμεί να εμπλακεί στις αναπόφευκτες σχέσεις εξάρτησης που συνεπάγεται η συμμετοχή σε κυβερνητικά σχήματα την περίοδο αυτή.
Η αντιπροσωπεία των αντιστασιακών οργανώσεων στο Κάιρο τον Αύγουστο 1943 δεν πετυχαίνει λύση στο πολιτειακό ζήτημα, προβάλλει όμως ανάγλυφα την αναμφισβήτητη πλέον παρουσία του Ε.Α.Μ. στην πολιτική σκηνή, η αντιμετώπιση του οποίου καθίσταται επιτακτική. Παράλληλα, η τροπή του πολέμου επιτρέπει την προώθηση των μακροχρόνιων πολιτικών συμφερόντων της Αγγλίας και την υποβάθμιση των βραχυχρόνιων στρατιωτικών, που επέβαλαν την υποστήριξη της Αντίστασης στο συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο.
Η απόρριψη από τον Στάλιν και τον Ρούσβελτ τον Αύγουστο 1943 στη Διάσκεψη του Κεμπέκ, της πρότασης του Τσώρτσιλ για συμμαχική απόβαση στα Βαλκάνια -η οποία θα έλυνε χωρίς πολιτικό κόστος το πρόβλημα της επαναφοράς της Ελλάδας υπό αγγλική επιρροή- απαιτεί νέα προσέγγιση του ελληνικού ζητήματος.
Το πρόβλημα, βέβαια, αν θα καταλάβει το Ε.Α.Μ. την εξουσία, παραμένει. Το αρχικό αγγλικό σχέδιο προβλέπει ρήξη και ανοικτή καταγγελία της ηγεσίας του Ε.Α.Μ. και προσπάθεια διάσπασης του. Για να μετριαστεί η αντίδραση από αυτήν την άμεση επέμβαση, προσφέρεται ως δέλεαρ η υπόσχεση του Γεώργιου ότι δεν θα επιστρέψει πριν διευθετηθεί το πολιτειακό, ενώ καθήκοντα αντιβασιλέα θα ασκεί ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός. Η άρνηση του Γεωργίου -ο οποίος προς μεγάλη απογοήτευση του Φόρεϊν Οφις αρνείται να επιδείξει την απαραίτητη ευελιξία που θα του εξασφαλίσει καλύτερες προοπτικές επιστροφής- επιβάλλει την εγκατάλειψη του σχεδίου αυτού.
Το νέο σχέδιο, αποτέλεσμα συνεργασίας του Άγγλου πρεσβευτή Ρ. Λίπερ και του Τσουδερού, προβλέπει τη συμμετοχή του Ε.Α.Μ. σε κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, που θα συγκροτηθεί στο Κάιρο. Οι συνεννοήσεις που έχει ήδη αρχίσει ο Τσουδερός με την ηγεσία των αστικών κομμάτων στην Ελλάδα, είναι ένα γεγονός που αναβαθμίζει εκ των πραγμάτων την κυβέρνηση εξορίας και της αποδίδει το ρόλο για τον οποίο από την αρχή προοριζόταν να προετοιμάσει μια πολιτική λύση, υπό την εποπτεία των αρμόδιων αγγλικών Αρχών, που θα επιτρέψει την απρόσκοπτη επιστροφή τους στην Ελλάδα.
Η απάντηση του ΕΑΜ είναι η συγκρότηση της Π.Ε.Ε.Α. (Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης) στις αρχές Μαρτίου 1944. Η εμφάνιση της Κυβέρνησης του Βουνού λειτουργεί ως καταλύτης, επιταχύνοντας ης πολιτικές εξελίξεις. Οι ένοπλες δυνάμεις επαναστατούν τον Απρίλιο 1944. με αίτημα να αναγνωριστεί η Π.Ε.Ε.Α. ως η βάση της νέας κυβέρνησης που θα συγκροτηθεί.
Οι εσωτερικές διαφωνίες που από καιρό υφίστανται στην κυβέρνηση Τσουδερού οδηγούν στην παραίτηση της.
Ο Γεώργιος αναγκάζεται για άλλη μια φορά να επιστρέψει, εγκαταλείποντας το Λονδίνο, όπου η ιδιοσυγκρασία του αλλά και λεπτές υποθέσεις ιδιωτικές φύσεως τον έχουν οδηγήσει μακριά από τους Έλληνες και τα προβλήματα τους. Η διαχείριση της κρίσης όμως βρίσκεται στα χέρια του Λίπερ, τον οποίο ο Τσώρτσιλ βομβαρδίζει με εντολές.
Ο Σοφοκλής Βενιζέλος αναλαμβάνει εντελώς τυπικά την πρωθυπουργία για δέκα ημέρες. Αναλαμβάνει, όμως, ουσιαστικά την ευθύνη της αιματηρής καταστολής του κινήματος στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας. Παρά τις πολεμοχαρείς οδηγίες του Τσώρτσιλ να κατασταλεί το κίνημα από βρετανικές δυνάμεις, την επιχείρηση αναλαμβάνει ελληνικό τμήμα. Οι απώλειες ανέρχονται σε πενήντα νεκρούς και πολλούς τραυματίες. Η ελληνική ταξιαρχία παραδίδεται και αυτή. Την επομένη ο Λίπερ, όπως έχει ήδη συμφωνήσει με τον Γεώργιο, εξωθεί τον Βενιζέλο σε παραίτηση. Ο Γ. Παπανδρέου έχει ήδη φθάσει στο Κάιρο και μετά τις πρώτες συναντήσεις μαζί του, τόσο οι Αγγλοι όσο και ο Γεώργιος ανυπομονούν να του αναθέσουν την πρωθυπουργία. Στο πρόσωπο του Παπανδρέου οι Αγγλοι έχουν ανακαλύψει έναν ικανό πολιτικό με προσωπικότητα, ο οποίος επειδή είναι πρόθυμος να συμφωνήσει με τη βρετανική πολιτική, είναι κατάλληλος για να αναλάβει τη θέση του πρωθυπουργού στη νέα Εθνική Κυβέρνηση. Ο Παπανδρέου, από την πλευρά του, γνώριζε ότι ουσιαστικά εκπροσωπεί εκείνο το τμήμα της ελληνικής κοινωνίας, του οποίου τα συμφέροντα θα κινδύνευαν από την εγκαθίδρυση μιας λαϊκής δημοκρατίας, όπως την οραματίζεται το Ε.Α.Μ. και ειδικότερα το Κ.Κ.Ε..
Αυτό γίνεται σαφές όταν οι αντιπρόσωποι των αστικών κομμάτων στη Συνδιάσκεψη του Λιβάνου, συσπειρώνονται γύρω από τον Παπανδρέου και τον Λίπερ πριν ακόμα αρχίσουν οι συνεδριάσεις. Εξάλλου, η δολοφονία του συνταγματάρχη Δ. Ψαρρού από άνδρες του Ε.Λ.Α.Σ. έχει επιτείνει την πόλωση. Κατά συνέπεια, η αγγλική επιμονή να συγκροτηθεί ένα κοινό μέτωπο ενάντια στο Ε.Α.Μ. επιβραβεύεται.
Η άρνηση του Ε.Α.Μ. να εισέλθει στην Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, παρά τα όσα έχει συμφωνήσει η αντιπροσωπεία του στο Λίβανο δεν οδηγεί σε ρήξη και ανοικτή καταγγελία του από την κυβέρνηση, όπως προτείνει ο Παπανδρέου και ο Γεώργιος. Ο λόγος είναι ότι οι Αγγλοι γνωρίζουν ότι μόνο η είσοδος του Ε.Α.Μ. στην κυβέρνηση θα εξασφαλίζει την απαραίτητη πολιτική σταθερότητα, που θα επιτρέψει την απρόσκοπτη επιστροφή των βρετανικών δυνάμεων και της Εθνικής Κυβέρνησης στην Ελλάδα. Αντίθετα ο Γεώργιος και ο Παπανδρέου δείχνουν να μην κατανοούν τις δυσκολίες αυτού του εγχειρήματος, όπως τις εκτιμά η αγγλική πλευρά, από την οποία, φυσικά, εξαρτώνται άμεσα.
Η είσοδος του Ε.Α.Μ. στην Εθνική Κυβέρνηση πρέπει να οφείλεται στο γεγονός ότι η Σοβιετική Ένωση δεν έχει αναγνωρίσει την Π.Ε.Ε.Α., αλλά κυρίως στη συμβουλή των Σοβιετικών διπλωματών στο Κάιρο και του συνταγματάρχη Ποπώφ, αρχηγού της σοβιετικής στρατιωτικής αποστολής στον Ε.Λ.Α.Σ.. Παρά το γεγονός ότι μετά την απόφαση του αυτή, το ΕΑΜ συνεργάζεται ειλικρινά με την κυβέρνηση, η έντονη δυσπιστία για τις προθέσεις του παραμένει διάχυτη.
Ηδη από τη συγκρότησή της η κυβέρνηση Παπανδρέου προσπαθεί να συγκροτήσει ένα ένοπλο αντίπαλο δέος απέναντι στο Ε.Α.Μ., όπου πιστεύεται ότι τα «Τάγματα Ασφαλείας» θα κατέχουν σημαίνουσα θέση. Είναι ενδεικτικό ότι στα τέλη Μαΐου 1944, αντιμετωπίζεται θετικά το ενδεχόμενο να ενταχθούν οι περιβόητες αυτές μονάδες στον υπό συγκρότηση Εθνικό Στρατό. Η προπαγάνδα εναντίον τους διακόπτεται στη διάρκεια του καλοκαιριού, ενώ στις αγγλικές Αρχές στη Μέση Ανατολή κυριαρχεί η άποψη ότι κατά την απελευθέρωση ένα μεγάλο τμήμα των «Ταγμάτων Ασφαλείας» θα πάει με το μέρος τους. Το φάσμα αυτού του ασύνδετου σώματος εκτείνεται από τον Ε.Δ.Ε.Σ. μέχρι τα «Τάγματα Ασφαλείας» και περιλαμβάνει ακροδεξιές οργανώσεις. όπως η «Χ», που εξοπλίζεται με μυστικές αποστολές από τη Μέση Ανατολή, παρά το γεγονός ότι συνεργάζεται με τους Γερμανούς.
Ο λαός της Αθήνας γιορτάζει την απελευθέρωση του από τις 12 Οκτωβρίου 1944, όταν αποχωρούν οι γερμανικές δυνάμεις Κατοχής. Η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας εισέρχεται θριαμβευτικά στην Πρωτεύουσα, όπου απόλυτη τάξη επικρατεί, έξι ημέρες αργότερα αναλαμβάνει την εξουσία.
ΠΡΟΚΟΠΗΣ ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΗΣ
Η ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ 1940-1945
7 ΗΜΕΡΕΣ
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
ΑΘΗΝΑ 1999
from ανεμουριον https://ift.tt/2ThU6Me
via IFTTT