 |
| Οι λογοτέχνες Νίκος Καρβούνης και Δημήτρης Χατζής στο βουνό. Στη διάρκεια της Κατοχής πολλοί λόγιοι οργανώθηκαν σε αντιστασιακές οργανώσεις, ιδίως στο ΕΑΜ ή την ΕΠΟΝ. Ορισμένοι από αυτούς ανέβηκαν και στο βουνό (Φωτ.: Σπύρος Μελετζής). |
Ο πόλεμος του '40 υπήρξε και για τη λογιοσύνη μια περίοδος ενθουσιασμού και στράτευσης. Οι λογοτέχνες βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή, πολλοί από αυτούς εθελοντικά. Όμως το κλίμα αυτό της συλλογικότητας, της συναδέλφωσης του ποιητή με το πλήθος, υπήρξε πρόσκαιρο: η Κατοχή βύθισε τους ανθρώπους σε ένα τέλμα απομόνωσης. Η λογοτεχνία της περιόδου 1941-1944 είναι -αντίθετα ίσως από ό,τι θα περιμέναμε- μια λογοτεχνία εσωστρεφής, υποκειμενική, με έκδηλα στοιχεία αισθητισμού και με μια τάση να αναφέρεται σε οτιδήποτε άλλο εκτός από τις πραγματικές συνθήκες. Η λογοτεχνία της Κατοχής αγνοεί συστηματικά τη γύρω πραγματικότητα. Για δύο τουλάχιστον χρόνια, έως τις αρχές του '43, οπότε άρχισε να διαφαίνεται η δυνατότητα της νίκης, οι λογοτέχνες κατά κανόνα είχαν περιχαρακωθεί στον εαυτό τους και ασχολούνταν με το να παράγουν «καθαρή» κατά το δυνατόν τέχνη. Ο Θεοτοκάς, για παράδειγμα, που μας έχει αφήσει ένα σημαντικό για τα χρόνια αυτά ημερολόγιο, παρουσιάζεται να γράφει ασταμάτητα, με δημιουργικό οίστρο, που δεν είναι -όπως αναγνωρίζει και ο ίδιος- παρά ανάγκη φυγής.
Ωστόσο η Κατοχή υπήρξε περίοδος άνθησης του βιβλίου. Ο πληθυσμός, κλεισμένος στο σπίτι του, με περιορισμούς στη νυχτερινή ζωή και μειωμένη επαγγελματική δραστηριότητα, κατέφευγε στο βιβλίο σαν στο μοναδικό μέσο ψυχαγωγίας. Ο κόσμος των λογίων σημείωσε με ιδιαίτερη χαρά το γεγονός (ουδέν κακόν αμιγές καλού, είπαν) και βάλθηκε στην παραγωγή.
Σε πρώτη φάση γίνονται αρκετές επανεκδόσεις. Και είναι χαρακτηριστικό ότι οι επανεκδόσεις αυτές -παρά τη συνήθεια των ιδεολογικών αναθεωρήσεων- δεν διαφοροποιούν καθόλου τα προπολεμικά κείμενα. ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΜΙΑΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ του Πρεβελάκη, για παράδειγμα, που θα παρουσιαστεί μετακατοχικά με το κείμενο τροποποιημένο επί το πατριωτικότερο (αγώνες εναντίον των Τούρκων), στην έκδοση του 1942 διατηρείται ως είχε στην προπολεμική του εκδοχή. Ο λόγος δεν ήταν η λογοκρισία, που έτσι κι αλλιώς δεν ησκείτο με ιδιαίτερη αυστηρότητα στην περίοδο της Κατοχής ήταν περισσότερο μια αδράνεια, μια εθνική και κοινωνική κατάσταση ύφεσης, πολύ χαρακτηριστική σε καταστάσεις ήττας.
ΠΡΟΠΟΛΕΜΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ
Η λογοτεχνία λοιπόν, παρά τη γενική συστράτευση του αλβανικού πολέμου και την αναβάθμιση της αξίας της συλλογικότητας, επιστρέφει στις αξίες της προπολεμικής περιόδου. Ο Κοσμάς Πολίτης εκδίδει σε τόμο, το 1943, τις (εξαίρετες) προπολεμικές TΡΕΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ με τον υπαρξιακό προβληματισμό περί του ανέφικτου της ανθρώπινης ευτυχίας. Αλλά ακόμα και στο τέλος της Κατοχής, το '44, και ενώ έχει ενταχθεί για τα καλά πια στην Αριστερά, ο Κοσμάς Πολίτης θα δημοσιεύσει το ΓΥΡΙ, την ιστορία μιας φτωχογειτονιάς, στο οποίο εν τούτοις θα εξακολουθήσει να προβάλλει σε πρώτο πλάνο τον αστό ήρωα με τα ερωτικά αδιέξοδα.
Ακόμα και η Έλλη Αλεξίου -για να μιλήσουμε για γνωστούς αριστερούς λογοτέχνες- θα εκδώσει το 1943 το μυθιστόρημα ΛΟΥΜΠΕΝ με περιεχόμενο καθαρά φεμινιστικό, ενώ ο Λουντέμης την ίδια χρονιά θα δημοσιεύσει την ΕΚΣΤΑΣΗ, ένα αισθητιστικό παραλήρημα με ήρωα έναν καλλιτέχνη, με παθιασμένους έρωτες και διονυσιασμό μέσα στην καλοκαιρινή φύση.
Ιδιαίτερη έξαρση παρουσιάζει πράγματι την εποχή αυτή η αναφορά στα θερμά ευδαιμονικά καλοκαίρια της νιότης ή των παιδικών χρόνων. Ένα τέτοιο καλοκαίρι περιγράφει και ο ΗΛΙΟΣ Ο ΠΡΩΤΟΣ του Ελύτη, συλλογή που, παραμερίζοντας συνειδητά τη γύρω πραγματικότητα, αποτελεί έναν ύμνο στη ζωή. Ο Ελύτης θα υπερασπιστεί, αργότερα, με έμφαση τη στάση του αυτή, εναντίον όσων τον κατηγόρησαν: ο κίνδυνος γεννά επιθυμία για ζωή και η λογοτεχνία είναι λάθος -λέει- να πλειοδοτεί σε φρίκη.
 |
| 28 Φεβρουαρίου 1943. Η κηδεία και ταφή του Κ. Παλαμά στο Α' Νεκροταφείο Αθηνών πήρε αυθόρμητα χαρακτήρα αντικατοχικής εκδήλωσης. Ο Άγγελος Σικελιανός (κέντρο) απήγγειλε το περίφημο «Ηχήστε οι σάλπιγγες». Στη φωτογραφία, πρώτη σειρά από αριστερά: Σπ. Μελάς, Μαρίκα Κοτοπούλη, Αγγ. Σικελιανός, Μιχ. Μαντούδης (διευθυντής Γραμμάτων του τότε υπουργείου Παιδείας). Μεταξύ Σικελιανού και Μαντούδη διακρίνεται ο Ηλίας Βενέζης (Φωτ.: Κ. Μεγαλοκονόμου). |
Στην ίδια κατεύθυνση βρίσκεται και η λεγόμενη λυρική πεζογραφία, που χαρακτηρίστηκε «λογοτεχνία της φυγής», μια τέχνη συμβολιστική με ασαφή περιγράμματα, μουσικότητα και εστίαση του ενδιαφέροντος σε φευγαλέες εντυπώσεις. Πολλοί λογοτέχνες ανατρέχουν στα παιδικά τους χρόνια, στον μαγικό κόσμο της παιδικής ηλικίας μέσα στη φύση. Γνωστότερο από τα έργα αυτά είναι η ΑΙΟΛΙΚΗ ΓΗ του Βενέζη (1943), αλλά σημαντικά έργα είναι επίσης το ΕΑΡΙΝΟ του Αγγελόγλου (1943) και η ΠΡΩΤΗ ΑΝΟΙΞΗ του Κοββατζή (1944). Μέσα στην καθημαγμένη κατοχική Αθήνα και με τη δυσκολία που υπήρχε στις μετακινήσεις, η επιθυμία επαφής με τη φύση, έστω και μέσω της γραφής, γίνεται, κατά πάσαν πιθανότητα, κίνητρο συγγραφής για πολλούς λογοτέχνες.
 |
| Ο Οδυσσέας Ελύτης (κέντρο) στο Δέλβινο της Βόρειας Ηπείρου. Ο πόλεμος του '40 ξύπνησε και στους λόγιους τις αξίες της συλλογικότητας. Χωρίς εξαίρεση ανταποκρίθηκαν με ενθουσιασμό στη στράτευση: Γιάννης Μπεράτης, Γιώργος Σαραντάρης, Άγγελος Βλάχος, Στέλιος Ξεφλούδας, Άγγελος Τερζάκης κ.ά. Οι περισσότεροι έδωσαν αργότερα εξαιρετικές σελίδες στην ποίηση και, κυρίως, στην πεζογραφία. |
Βέβαια, δίπλα στα κείμενα που συνειδητά ή ασυνείδητα αντιπαρήρχοντο τις πραγματικές συνθήκες, γράφονται, κυρίως σε περιοδικά, και κείμενα με αντιστασιακούς υπαινιγμούς. Τα πιο τολμηρά από αυτά, όπως κάποια ποιήματα του Ρίτσου, τα απαγορεύει η λογοκρισία. Άλλα όπως το περίφημο και άκρως εθνεγερτήριο ποίημα που εκφώνησε ο Σικελιανός πάνω στον τάφο του Παλαμά («Ηχήστε οι σάλπιγγες»), δημοσιεύονται περιέργως χωρίς πρόβλημα. Ο Σικελιανός ανταποκρίθηκε με εξαιρετική ετοιμότητα και καλλιτεχνική επάρκεια στο αίτημα της αντίστασης. Τα ΑΚΡΙΤΙΚΑ του, που κυκλοφόρησαν παράνομα και χειρόγραφα, αποτελούν το κορυφαίο κείμενο της λογοτεχνικής αντίστασης. Παράνομα κυκλοφόρησε και ο ΜΠΟΛΙΒΑΡ, το «ελληνικό ποίημα» του Εγγονόπουλου, που ωστόσο πρεσβεύει μια μάλλον αναρχική και όχι ακριβώς εθνική ιδέα της ελευθερίας.
Το γενικό πάντως κλίμα της περιχαράκωσης στο «εγώ» αρχίζει να αλλάζει μέσα στο 1943, όταν φουντώνει η αντίσταση και η προοπτική της νίκης είναι πια ορατή. Τώρα ασκείται δριμύτατη κριτική στη μεσοπολεμική λογοτεχνία και στην τέχνη της Κατοχής.
Εντονότερη είναι η κριτική εκ μέρους των κριτικών της δεξιάς παράταξης, οι οποίοι ζητούν μια τέχνη επική που να καθοδηγεί τις μάζες. Αντίθετα, την εποχή αυτή η Αριστερά, διαθέτοντας την πολιτική ηγεμονία, παρουσιάζει κάποτε προτάσεις για την τέχνη ιδιαίτερα φιλελεύθερες.
Ωστόσο, αυτά δεν θα προλάβουν να γίνουν πράξη στα χρονικά όρια της Κατοχής. Η αγωνιστική, η αντιστασιακή, η «εθνική» λογοτεχνία θα παραχθεί ουσιαστικά μετά την Απελευθέρωση.
ΑΓΓΕΛΑ ΚΑΣΤΡΙΝΑΚΗ
Η ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ 1940-1945
7 ΗΜΕΡΕΣ
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
ΑΘΗΝΑ 1999
from ανεμουριον https://ift.tt/32zDILD
via IFTTT