 |
| Μάρτιος 1944. Αξιωματικός και άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας σε επιχείρηση εναντίον ανταρτών στον Κάλαμο Αττικής (Βάσος Π. Μαθιόπουλος, «Εικόνες Κατοχής», Εκδ. «Ερμής»). |
Η κατοχική πολιτική κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου είχε για μεγάλο διάστημα της μεταπολεμικής περιόδου μια πολιτική λειτουργία σε πολλές χώρες της Ευρώπης: Σε αντίθεση με τη μελέτη της Αντίστασης, που λειτούργησε ως αρωγός της εθνικής ταυτότητας, η μελέτη της «συνεργασίας» (colaboration, δωσιλογισμός) με τις αρχές κατοχής ερχόταν σε παραφωνία με το πλαίσιο της εθνικής ή της ιδεολογικής μνήμης, καθώς έφερε το στίγμα της προδοσίας. Όμως, στη δεκαετία του '90 κυρίως, το ενδιαφέρον για την «συνεργασία» αφυπνίσθηκε σε πολλές χώρες.
Αναφορικά με την Ελλάδα, το θέμα έχει ερευνηθεί στο πλαίσιο της κατοχικής πολιτικής, αλλά όχι ως ειδική μελέτη. Έτσι, μια πρώτη προσέγγιση αναφέρεται σε διαρθρωτικά στοιχεία του δωσιλογισμού και επισημαίνει ενδεικτικά πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές πτυχές του.
Η έρευνα της πολιτικής των κατοχικών κυβερνήσεων αναιρεί κατεστημένες αντιλήψεις. Η άποψη, π.χ., ότι τα κατοχικά καθεστώτα ήταν μαριονέτες, προσφέρει άλλοθι στους απολογητές του δωσιλογισμού, καθώς μεταθέτει την ευθύνη για όλες τις πράξεις τους στον κατακτητή. Στην πραγματικότητα, οι κατακτητές χρειάζονταν τις κυβερνήσεις αυτές και έκαναν παραχωρήσεις, πράγμα που άφηνε στους Τσολάκογλου, Λογοθετόπουλο και Ράλλη περιθώρια ελιγμών. Επιπλέον, οι κυβερνήσεις αυτές δεν αποτέλεσαν δομική συνέχεια της μεταξικής δικτατορίας, αφού, ειδικά ο Τσολάκογλου, με διώξεις αξιωματούχων της, με απολύσεις και με την κατάργηση νόμων επεδίωξαν την απόλυτη ρήξη τόσο με αυτήν όσο και με το Παλάτι.
Ιδεολογικά και πολιτικά, ο συνδετικός κρίκος μεταξύ κατοχικών δυνάμεων και δωσίλογων καθεστώτων ήταν -με λίγες εξαιρέσεις- ο αντικομουνισμός. Αυτό ήταν, π.χ., το πρωταρχικό κίνητρο του Ι. Ράλλη, όταν τον Απρίλιο 1943 ανέλαβε την κυβέρνηση με κύριο στόχο την προετοιμασία του κράτους για τη σύγκρουση με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, εν όψει των άμεσων μεταπολεμικών εξελίξεων. Γι' αυτό έθεσε ως όρο τη δημιουργία των Ευζωνικών Ταγμάτων, που οι Γερμανοί έως τότε απέρριπταν.
Η κοινωνική πλευρά του δωσιλογισμού έχει επίσης πολύ λίγο ερευνηθεί. Ωστόσο η συγκρότηση των Ταγμάτων Ασφαλείας δίνει μια εικόνα του πολυδιάστατου χαρακτήρα του δωσιλογισμού: Τα τάγματα αποτελούνταν βασικά από αξιωματικούς αστικής προέλευσης, αρχικά προερχόμενους από το δημοκρατικό στρατόπεδο, και από οπλίτες από χαμηλά κοινωνικά στρώματα, αλλά που, όμως, στην πλειονότητα τους δεν ήταν λούμπεν προλετάριοι, όπως υποστήριζε η Αριστερά.
Οι αστοί πολιτικοί, που αρχικά επιδοκίμασαν την ιδέα σχηματισμού κυβέρνησης υπό τον Τσολάκογλου, αμφιταλαντεύονταν μεταξύ Αντίστασης και προσέγγισης της εξόριστης κυβέρνησης. Τελικά, θορυβημένοι από τη μεγάλη απήχηση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, προτίμησαν την δεύτερη. Θα ήταν λάθος μια γενικευτική θεώρηση των κινήτρων του δωσιλογισμού, που παρουσιάζουν σημαντικές διαφοροποιήσεις, αφού οι σχετικές αποφάσεις ελήφθησαν κάτω από τις περίπλοκες συνθήκες ενός ιδιότυπου εμφύλιου πολέμου. Τα συνηθέστερα κίνητρα είναι ατομικά: από την υπέρμετρη φιλοδοξία για αξιώματα και τη βουλιμία για κέρδη, μέχρι την προσωπική έχθρα και την τοπική βεντέτα. Σπανιότερα επέδρασαν αίτια όπως ιδεολογική συγγένεια ή εθνοτικές αντιθέσεις - π.χ. η περίπτωση των Τσάμηδων στην Ήπειρο, των Κουτσόβλαχων και των Σλαβόφωνων.
Τελικώς, ο δωσιλογισμός υποστηρίχθηκε από σχετικά μικρές ομάδες στρατιωτικών, ανδρών των σωμάτων ασφαλείας, οικονομικούς κύκλους και περιορισμένο αριθμό πολιτικών. Στρατιωτικοί κυρίως συγκρότησαν την κυβέρνηση του Τσολάκογλου, ένοπλες ομάδες εναντίον του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ σε Πελοπόννησο και Μακεδονία και αργότερα τα Τάγματα Ασφαλείας, ενώ άνδρες των σωμάτων ασφαλείας επάνδρωσαν την περιβόητη Ειδική Ασφάλεια του Λάμπου και το «Μηχανοκίνητο» του Μπουραντά.
Σε πολιτικό επίπεδο είναι σαφές ότι τα κατοχικά καθεστώτα, στην επιδίωξη τους να ενισχύσουν τη θέση τους στη σύγκρουση με τον ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, διαμόρφωσαν μηχανισμούς «συνεργασίας» σε υπουργεία, στην τοπική αυτοδιοίκηση και στους δημόσιους οργανισμούς. Στο υπουργείο Παιδείας, π.χ., δημιουργήθηκε υπηρεσία διαφώτισης της νεολαίας, που ήλεγχε και κατηύθυνε το εκπαιδευτικό σύστημα, και γραφείο αντικομουνιστικής προπαγάνδας.
Σε σχέση με τα δημόσια οικονομικά, οι δωσίλογες κυβερνήσεις επεδίωξαν τη μείωση των εξόδων κατοχής, όμως κατά τα άλλα ικανοποίησαν τις επιθυμίες των κατακτητών, τόσο που, πολύ σύντομα, γερμανικές επιχειρήσεις απέκτησαν σχεδόν μονοπωλιακή θέση. Ο ιδιωτικός τομέας, με αιχμές την υφαντουργία, τη βιομηχανία χημικών και τσιμέντου, ορυχεία, πυριτιδοποιεία, καλυκοποιεία και την καπνοβιομηχανία, παρήγαγε για τις πολεμικές ανάγκες των κατακτητών, με μεγάλα κέρδη. Και όταν, λίγες εβδομάδες πριν από την αποχώρηση των Γερμανών, κάποιες βιομηχανίες αντιμετώπισαν μεγάλα προβλήματα, η κυβέρνηση Ι. Ράλλη τους χορήγησε δάνεια σε χρυσές λίρες, με σκανδαλωδώς ευνοϊκούς όρους.
Τέλος, όσο πλησίαζε η απελευθέρωση, τόσο διευρυνόταν η υποστήριξη του δωσιλογισμού, αφού η ύπαρξη του συνδεόταν πρωτίστως με την αναμέτρηση με την αριστερή αντίσταση, που αμφισβητούσε δυναμικά το κοινωνικό και πολιτικό καθεστώς.
Ωστόσο, ο ελληνικός λαός στην πλειονότητα του απέρριψε τα κελεύσματα των αρχών κατοχής για «συνεργασία», όπως αποκαλύπτουν τα αρχεία των ίδιων των κατακτητών.
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΛΟΥΛΟΣ
Η ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ 1940-1945
7 ΗΜΕΡΕΣ
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
ΑΘΗΝΑ 1999
from ανεμουριον https://ift.tt/2vi01sT
via IFTTT