Ενώ ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη από το 1914, η Ελλάδα προσπαθούσε να διατηρήσει πλήρη ουδετερότητα. Μετά το 1915 η πολιτική ιστορία της Ελλάδας έμεινε γνωστή ως η εποχή του «Εθνικού Διχασμού». Αιτία ήταν η ρήξη και η διαφωνία μεταξύ του βασιλιά Κωνσταντίνου και του τότε πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου, που οδήγησε στο διχασμό του έθνους για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Μπροστά στον κίνδυνο να μην τηρήσει η Ελλάδα την ουδετερότητά της και να προσχωρήσει, πιθανώς, στην Τριπλή Συμμαχία (Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Ιταλία), αλλά και μετά την επίθεση της Τριπλής Συμμαχίας κατά της Σερβίας τον Οκτώβριο του 1915, η Συνεννόηση (Γαλλία, Αγγλία, Ρωσία, γνωστή ως Αντάντ) αποφάσισε για προληπτικούς λόγους αλλά και για ενίσχυση της Σερβίας να στείλει στρατεύματα και να καταλάβει τη Θεσσαλονίκη και τη γύρω περιοχή της. Η ενέργεια αυτή είχε βρει σύμφωνο τον Βενιζέλο.
Τα αγγλογαλλικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στη Θεσσαλονίκη στις 12 Οκτωβρίου 1915. Εκείνη ακριβώς την εποχή ήρθε ξανά ο Jimmy Hare μαζί με άλλους τρεις ανταποκριτές και εγκαταστάθηκαν στο ξενοδοχείο «Όλυμπος». Από το μπαλκόνι του ξενοδοχείου, που είχε θέα προς το λιμάνι, ο Hare τράβηξε αρκετές φωτογραφίες, κυρίως των ξένων πολεμικών. Με ένα αυτοκίνητο επισκέφθηκαν
 |
| Jimmy Hare. Άποψη του λιμανιού της Θεσσαλονίκης με τα πλοία της Αντάντ (Οκτώβριος 1915). |
και φωτογράφισαν τις οχυρές θέσεις και τα χαρακώματα των Αγγλογάλλων γύρω από την πόλη. Πήρε μάλιστα την άδεια να επιβιβαστεί σε ένα γαλλικό αεροπλάνο, στη θέση του παρατηρητή, για να φωτογραφίσει από ψηλά τις βουλγαρικές θέσεις, κάτι που δεν το κατόρθωσε εντέλει γιατί η μηχανή του έπαθε εμπλοκή. Στα μέσα Ιανουαρίου του 1916, έχοντας απογοητευθεί από την αυστηρότατη λογοκρισία που είχε επιβάλει η Αντάντ, αναχώρησε με πλοίο για τη Μασσαλία. Ήδη από τα μέσα Δεκεμβρίου η Σερβία είχε ηττηθεί και οι συμμαχικές δυνάμεις είχαν οχυρωθεί στην περιοχή της Θεσσαλονίκης. Το γαλλικό εκστρατευτικό σώμα που έδρασε στη Μακεδονία και την Καλλίπολη ονομάστηκε «Στρατιά της Ανατολής».
Κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου το Γαλλικό Επιτελείο, έχοντας εκτιμήσει το ρόλο της φωτογραφίας στην πληροφόρηση και την προπαγάνδα, ίδρυσε το Φωτογραφικό Τμήμα Στρατού (SPA - Section Photographique de I'Armee). Αργότερα, το 1916, το τμήμα που συνόδευε τη Στρατιά αυτή μετονομάστηκε σε Γαλλικό Φωτογραφικό Τμήμα της Ανατολής (SPAO). Οι πρώτες φωτογραφίες τραβήχτηκαν την πρώτη κιόλας μέρα της αποβίβασης των Γάλλων στρατιωτών της 156ης Μεραρχίας, δηλαδή στις 12 Οκτωβρίου 1915, από τον Serge Leonce (Σερζ Λεόνς). Επικεφαλής της Τμήματος Φωτογραφίας τοποθετήθηκε ο υπολοχαγός Charles Delac (Σαρλ Ντελάκ), γνωστός παραγωγός και σεναριογράφος που πρώιμου γαλλικού κινηματογράφου. Μαζί του ήταν πέντε ακόμα στρατιώτες-φωτογράφοι και κινηματογραφιστές: ο Gustave Mouclier (Γκυστάβ Μουκλιέ), ο Jules Boudet (Ζυλ Μπουντέ), ο R. Cardot (Καρντό), ο Bouchet (Μπουσέ) και ο Serge Leonce.
Ο στρατηγός Maurice Sarrail (Μωρίς Σαράιγ, 1856-1929) ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για την προβολή των δραστηριοτήτων του μέσα από φωτογραφίες και ταινίες. Γι' αυτό επεδίωξε να κρατήσει κοντά του το Τμήμα Φωτογραφίας, σε μια επιταγμένη βίλα της Λεωφόρου των Εξοχών (σημερινή οδός Βασίλισσας Όλγας). Η εμφάνιση και η εκτύπωση των γυάλινων πλακών γινόταν λίγες μέρες μετά τη λήψη τους σε 20-25 αντίτυπα, στους διαμορφωμένους σε εργαστήρια χώρους. Ακολουθούσε η αποστολή του μεγαλύτερου μέρους των αντιτύπων στο Παρίσι για
 |
| Η πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης, 5/18 Αύγουστου 1917. (Φωτ. Αγνώστου / SPAO.) |
 |
| Στρατεύματα ελέγχουν νευραλγικά σημεία της Θεσσαλονίκης, μετά την κήρυξη του στρατιωτικού νόμου από τους Γάλλους, στις 3 Ιουνίου 1916. (Φωτ. Αγνώστου / SPAO.) |
 |
| Ρωσικό στρατιωτικό απόσπασμα παρελαύνει στη Θεσσαλονίκη. (Φωτ. Αγνώστου / SPAO.) |
 |
| Γάλλος φωτογράφος της SPAO. (Φωτ. Αγνώστου / SPAO.) |
 |
| Ο μεταλλικός σκελετός ενός καταρριφθέντος γερμανικού Ζέπελιν στην προκυμαία της Θεσσαλονίκης. (Φωτ. Αγνώστου / SPAO.) |
ταξινόμηση στα αρχεία, λογοκρισία και διοχέτευση ορισμένων φωτογραφιών στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο. Άλλες φωτογραφίες κατέληγαν σε διάφορους εκδότες που αναλάμβαναν την εκτύπωση εικονογραφημένων καρτ-ποστάλ για τις ανάγκες των στρατευμάτων.
Ο Serge Leonce είχε αφιχθεί ήδη από τις 12 Οκτωβρίου 1915. Από τις πρώτες κιόλας μέρες φωτογράφισε την αποβίβαση των ανδρών και πολεμικού υλικού, μαζί με τον Jules Boudet. Μεταξύ άλλων κατέγραψε πλοία στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, εκφόρτωση υλικού και υποζυγίων, στρατιώτες σε πορεία προς τους στρατώνες, υλικό καταυλισμών, αποικιακά στρατεύματα, μετακινήσεις αυτοκινήτων και φορτηγών, ατυχήματα στο χώρο του λιμανιού κ.ά.
Εκείνη την περίοδο ο G. Mouclier μαζί με τον Boudet άρχισαν τη φωτογράφι-ση της πόλης και των περιχώρων, που ξεκίνησε την 1η Νοεμβρίου 1915 και κράτησε αρκετές ημέρες. Η θεματολογία τους δεν χαρακτηριζόταν από κάποιο συγκεκριμένο πρόγραμμα: κατευθυντήριοι άξονες της φωτογράφισης ήταν οι διάφορες ελκυστικές όψεις της πόλης και η περιέργεια των οπερατέρ. Τα τείχη, οι βυζαντινές εκκλησίες, τα τζαμιά, οι μιναρέδες, τα μικρομάγαζα, επαγγέλματα του δρόμου, η προκυμαία, η πλατεία Ελευθερίας και οτιδήποτε φάνταζε στα μάτια τους «εξωτικό» αποτυπωνόταν στις πλάκες τους. Η εμφάνιση των πλακών και η εκτύπωσή τους, σε 20-25 αντίτυπα, γινόταν τις επόμενες ημέρες από τον Mouclier και τον R. Cardot.
Οι Γάλλοι φωτογράφοι κάλυψαν ακόμα την προσπάθεια για τη δημιουργία του «Περιχαρακωμένου Στρατοπέδου», τον Ιανουάριο του 1916. Κατά την κήρυξη του στρατιωτικού νόμου από τους Γάλλους, στις 3 Ιουνίου 1916, ο Serge Leonce μαζί με τον Delac φωτογράφισαν διάφορες σκηνές από τους δρόμους, τις επιταγμένες υπηρεσίες, τις περιπολίες με βάρκες στο δέλτα του Αξιού, τη διάνοιξη χαρακωμάτων και την εγκατάσταση παρατηρητηρίων. Το Σεπτέμβριο του 1916 ο Βενιζέλος
 |
| Το εσωτερικό ενός τυπικού εργαστηρίου επεξεργασίας φωτογραφικών του SPAO. |
 |
| Γάλλοι κινηματογραφιστές της SPAO στο Άγιο Όρος. (Φωτ. Αγνώστου.) |
με τη συνοδεία γαλλικού αντιτορπιλικού πήγε στην Κρήτη, όπου κήρυξε επανάσταση εναντίον του βασιλιά Κωνσταντίνου. Κατόπιν πήγε στη Θεσσαλονίκη, όπου σχημάτισε την προσωρινή κυβέρνηση της Εθνικής Άμυνας (Τριανδρία).
Είναι γνωστό πως ο R. Cardot φωτογράφισε, από την πλατεία της Αγίας Σοφίας, την επιμνημόσυνη δέηση στη μνήμη των θυμάτων του πλοίου «Αγγελική», που είχε τορπιλιστεί από γερμανικό υποβρύχιο στις 5 Νοεμβρίου 1916. Είναι από τις ελάχιστες φορές που φωτογραφήθηκε ολόκληρη η ελληνική και συμμαχική ηγεσία μαζί.
Ο R. Cardot, ακολουθώντας τμήματα της 156ης γαλλικής μεραρχίας, κατέγραψε σκηνές από όλα τα απελευθερωθέντα χωριά και την πόλη της Φλώρινας. Επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη μετά την κατάληψη του Μοναστηριού, στις 10 Νοεμβρίου 1916, φέρνοντας μαζί του πάνω από 500 αρνητικές πλάκες.
Ο G. Mouclier μαζί με τον R. Cardot περιοδέυσαν και φωτογράφισαν από τον Ιανουάριο μέχρι το Μάρτιο του 1917 σε πόλεις-σταθμούς της Μακεδονίας: γενικές όψεις, πανοράματα, εκκλησίες, κτίρια, αρχαιότητες, τζαμιά και ό,τι άλλο τους κινούσε την περιέργεια. Βοήθησαν επίσης στη δημιουργία και την εγκατάσταση πλήρους φωτογραφικού εργαστηρίου για τις ανάγκες των αεροφωτογραφίσεων στη Γοργόπη, όπου στάθμευε η 532η Μοίρα της γαλλικής αεροπορίας. Στις αρχές Μάίου ο Boudet επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη, ενώ ο Mouclier παρέμεινε στην αεροπορική βάση μέχρι τον Αύγουστο του 1917. Κατά τη μεγάλη πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης στις 18 Αυγούστου 1917 ο Delac μαζί με τους Mouclier, Cardot και Harivel βρίσκονταν από την πρώτη στιγμή της καταστροφής στους δρόμους και κάλυψαν το γεγονός, όχι μόνο την πρώτη μέρα αλλά και για το επόμενο διάστημα. Στις 11 Ιουνίου 1917 ο βασιλιάς Κωνσταντίνος παραιτήθηκε και ανέλαβε το θρόνο ο γιος του Αλέξανδρος. Στα μέσα Νοεμβρίου του 1917 αγήματα Γάλλων ναυτών συγκρούστηκαν στην Αθήνα και τον Πειραιά με ομάδες επιστράτων. Κατέλαβαν μάλιστα για σύντομο διάστημα κεντρικά σημεία των δύο πόλεων καθώς και την Ακρόπολη.
Λίγο αργότερα οι Γάλλοι φωτογράφοι και κινηματογραφιστές μπόρεσαν να βγουν από την πόλη και να έλθουν σε επαφή με τη μακεδονική ενδοχώρα. Από τον Ιούλιο και μέχρι το Νοέμβριο του 1918 ασχολήθηκαν κυρίως με τη φωτογράφιση παρελάσεων, παρασημοφορήσεων και επισκέψεων σημαινόντων προσώπων στον αρχιστράτηγο. Το σημαντικότερο όμως έργο τους ήταν η ολοκλήρωση της φωτογράφισης και κινηματογράφησης του Αγίου Όρους, που είχε αρχίσει από το καλοκαίρι του 1916. Εργάστηκαν για πολλούς μήνες φωτογραφίζοντας, εκτός από γενικές αρχιτεκτονικές όψεις μοναστηριών και εκκλησιών, σκηνές καθημερινής ζωής, εσωτερικά καθολικών, τοιχογραφίες, ιερά σκεύη, χειρόγραφα κ.ά. Το αποτέλεσμα αυτής της πολύτιμης καταγραφής ήταν 4.000 αρνητικά και 2.500 μέτρα κινηματογραφικό φιλμ. Το υλικό αυτό βρίσκεται σήμερα διάσπαρτο σε αρχεία και φωτοθήκες στο Παρίσι.
Κατά τη νικηφόρα για τους Συμμάχους μάχη του Σκρα, στις 30 Μάίου 1918, ο Serge Leonce παρακολούθησε από κοντά την εξέλιξη της μάχης, και ήταν από τις σπάνιες φορές που φωτογραφήθηκε προέλαση στρατιωτικών τμημάτων κάτω από εχθρικά πυρά.
Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς αναχώρησε, μέσα στο 1919, το Γαλλικό Φωτογραφικό Τμήμα της Ανατολής (SPAO). Σύμφωνα με ανεπιβεβαίωτη πληροφορία, ορισμένοι πέρασαν πρώτα από την Κωνσταντινούπολη και κατόπιν επέστρεψαν μέσω Μασσαλίας στο Παρίσι, όπου επανήλθαν στις προ του πολέμου ασχολίες τους.
Φωτογραφίζοντας τους πρώτους προσφυγές
Ο Lewis Ηινε στην Ελλαδα, 1918
Η λήξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου είχε ως συνέπεια τη μετακίνηση πληθυσμών και τη δημιουργία κύματος προσφύγων στις περιοχές που άλλαξαν εθνικότητα. Όπως ήταν αναμενόμενο, οι μετακινήσεις αυτές ήταν έντονες στη Μακεδονία, ιδιαίτερα στην περιοχή της Θεσσαλονίκης, όπου συγκεντρώνονταν οι πρόσφυγες. Οι εικόνες ήταν πραγματικά δραματικές, αλλά φαίνεται ότι δεν επηρέασαν τους Έλληνες φωτογράφους της περιοχής. Ίσως γιατί θεωρούσαν ότι το θέμα αυτό δεν τους ενδιέφερε ή δεν είχε δυνατότητα να τους αποδώσει κάποιο κέρδος. Και το φαινόμενο της αποχής αυτής θα επαναληφθεί δυστυχώς και σε άλλα παρόμοια νεότερα γεγονότα.
Για την καταγραφή των τραγικών αυτών εικόνων χρειάστηκε να έρθει ένας ξένος. Πρόκειται για το Lewis Hine (Λιούις Χάιν), ο οποίος γεννήθηκε στην Αμερική το 1874. Σπούδασε ζωγραφική, γλυπτική και στενογραφία και αργότερα εργάστηκε σε εργοστάσια και σε τράπεζα. Την περίοδο 1900-1905 σπούδασε κοινωνιολογία και παιδαγωγική στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου και πήρε το διδακτορικό του από το Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, στο οποίο ήταν παράλληλα και ο επίσημος φωτογράφος του. Το 1905 φωτογράφισε Εβραίους μετανάστες που έφταναν στη νήσο Έλις, και μεταλλουργούς από τη Ρωσία που δούλευαν στην Πενσυλβάνια.
Τις περιόδους 1906-1918 και 1921-1922 διετέλεσε διευθυντής και φωτογράφος του Φωτογραφικού Τμήματος της Εθνικής Επιτροπής για την Παιδική Εργασία, στη Νέα Υόρκη. Με την ιδιότητά του αυτή αφιερώθηκε με πάθος στη φωτογρά-φιση παιδιών που εργάζονταν κάτω από άθλιες συνθήκες. Αυτό συνέβαινε ιδιαίτερα με τα παιδιά των μεταναστών, που υποχρεώνονταν να εργάζονται στις βιομηχανίες, τα ορυχεία και τις καλλιέργειες. Παράλληλα φωτογράφιζε και για λογαριασμό του Αμερικανικού Ερυθρού Σταύρού.
 |
| Lewis Hine. Έλληνες πρόσφυγες στη Θεσσαλονίκη (Δεκέμβριος 1918). |
Ο L. Hine αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του στην ενημέρωση του κοινού και των αρμόδιων αρχών για τις απερίγραπτες συνθήκες εργασίας των ανήλικων παιδιών. Μοναδικό του όπλο ήταν τα φωτογραφικά ντοκουμέντα που κατέγραφε και δημοσίευε. Είναι μία από τις σπάνιες φορές στην ιστορία της φωτογραφίας όπου οι φωτογραφικές μαρτυρίες κατόρθωσαν να κλονίσουν συνειδήσεις και να επηρεάσουν την κοινή γνώμη, έτσι ώστε να οδηγήσουν στη θέσπιση νόμων για την προστασία των εργαζόμενων ανηλίκων.
Μετά τη λήξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και για δύο χρόνια (1918-1920) ο Hine εργάστηκε για τον Αμερικανικό Ερυθρό Σταυρό, για λογαριασμό του οποίου περιόδευσε στις χώρες που υπέστησαν τις συνέπειες του πολέμου: τη Γαλλία, το Βέλγιο, την Ιταλία, τα Βαλκάνια και την Ελλάδα. Αναχώρησε από τη Νέα Υόρκη στις 11 Νοεμβρίου 1918, ημέρα της Ανακωχής στην Ευρώπη, καιπαρέμεινε μέχρι τον Απρίλιο του 1919. Έφτασε στην Κέρκυρα, προερχόμενος από την Ιταλία, στις 23 Νοεμβρίου 1918. Κατόπιν μετέβη οδικώς στην Αθήνα, όπου παρέμεινε γύρω στις δύο εβδομάδες, και κατόπιν πήγε στη Θεσσαλονίκη, ενώ είναι πιθανό να επισκέφθηκε και τον Βόλο. Στη Θεσσαλονίκη, μεταξύ άλλων, φωτογράφισε και τους Έλληνες πρόσφυγες που είχαν καταφύγει εκεί από άλλες περιοχές της Μακεδονίας.
Αναχώρησε για τα Σκόπια στις 17 Δεκεμβρίου 1918, με τελικό προορισμό τη Σερβία. Στο διάστημα αυτό τράβηξε περίπου 1.500 αρνητικά, σχεδόν όλα γυάλινα, διαστάσεων 10x12,5 εκ. Για τις λήψεις του χρησιμοποιούσε μια μεγάλη και δύσχρηστη μηχανή ρεφλέξ μάρκας Graflex, με φακό 135mm. Οι φωτογραφίες του από την Ελλάδα παρουσιάζουν σκηνές της καθημερινής ζωής των προσφύγων και, φυσικά, πολλά παιδιά στη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα. Όλες τους διαθέτουν τη δυναμική προσέγγιση που χαρακτηρίζει το σύνολο του έργου του.
Μετά την επιστροφή του στη Νέα Υόρκη δούλεψε ως φωτογράφος και διευθυντής φωτογραφίας σε αρκετά περιοδικά και φωτογραφικά πρακτορεία. Τότε περίπου έκανε μια σημαντική στροφή στους φωτογραφικούς του στόχους. Άρχισε μια «θεϊκή καταγραφή της ανθρώπινης πλευράς του συστήματος», όπως είπε ο ίδιος. Φωτογράφισε τότε τους εργάτες των οικοδομών, των βιομηχανιών, των ναυπηγείων και των εργοστασίων και αποτύπωσε στις φωτογραφίες του το δυναμισμό και την περηφάνια τους.
ΑΛΚΗΣ Ξ. ΞΑΝΘΑΚΗΣ
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ 1939-1970
from ανεμουριον https://ift.tt/2QvklgR
via IFTTT