Κάστρα και πυργόσπιτα

ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΣΙΦΝΟΥ

Οι συνθήκες ανασφάλειας που δημιουργούσε η πειρατεία, η διάρκεια αυτής της απειλής για πολλούς αιώνες και τα εναλλασσόμενα φαινόμενα εντάσεων και υφέσεων στην εμφάνισή της επηρέασαν βαθιά την αρχιτεκτονική αυτή καθ’ εαυτή καθώς και τη δομή, οργάνωση και μορφή των οικισμών. Επηρέασαν ακόμα και τη διασπορά, τη θέση και την πυκνότητα του δικτύου των οικισμών. Το κτίσιμο οχυρών κατασκευών, ατομικών ή συλλογικών οφειλόταν και σε άλλους παράγοντες όπως η διασφάλιση των ξένων αρχόντων έναντι των εχθρικών ντόπιων πληθυσμών, η ληστεία ή η διαμάχη κοινωνικών ομάδων. Ο συχνότερα όμως, αναφερόμενος κίνδυνος που οδήγησε στην κατασκευή οχυρωμένων οικισμών για τη στέγαση και την προστασία των πληθυσμών, απεδείχθη η πειρατεία.

Στο Αιγαίο, οι οικισμοί αυτοί ονομάζονταν κάστρα. Εντονη δραστηριότητα κατασκευής κάστρων σημειώθηκε σε δύο κυρίως περιόδους. Το 13ο αιώνα, περίοδο της λατινικής κατάκτησης και το τέλος 14ου, αρχές 15ου αι., όταν η τουρκική απειλή με μορφή πειρατικών επιδρομών αρχικά, ώθησε στη δημιουργία νέας σειράς κάστρων. Ανάμεσα στις περιόδους αυτές αλλά και αργότερα μέχρι τις αρχές του 19ου, αιώνα η πειρατεία που ανθούσε μέσα στην αστάθεια των πολιτικών συνθηκών στο Αιγαίο, ώθησε στη συντήρηση των οχυρώσεων ως μόνου μέσου ασφαλείας των οικισμών.

ΑΝΑΒΑΤΟΣ ΧΙΟΥ

Οι οχυρωμένοι οικισμοί ήταν συνήθως μικροί, όπως υπαγόρευε η γεωγραφική ενότητα του Αιγαίου. Πρόκειται για μια σειρά δευτερεύουσας σημασίας αμυντικών έργων, τα οποία έδιναν στους κατοίκους τη δυνατότητα να αντιτάξουν παθητική αντίσταση, να μην είναι δηλαδή άμεσα εκτεθειμένοι στον οποιοδήποτε ανεπιθύμητο επισκέπτη. Παρείχαν δηλαδή, μια στοιχειώδη ασφάλεια στον πληθυσμό που κλεινόταν μέσα και κρατούσε άμυνα όσο άντεχε ή μέχρι να έχει κάποια βοήθεια.

ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΝΑΞΟΥ

Το κτίσιμο των κάστρων αναλάμβαναν συχνά οι ίδιοι οι λατίνοι αφεντάδες, προκειμένου να ζουν σε συνθήκες ασφάλειας οι πληθυσμοί που καλλιεργούσαν τη γη τους. Ως τετοιες περιπτώσεις αναφέρονται οι εποικισμοί της Αντιπάρου και της Σαντορίνης από τους Loredano (1440) και Pisani (1448) αντίστοιχα, ενώ είχε προηγηθεί η οχύρωση των μαστιχοπαραγωγικών χωριών της Χίου για την προστασία του προϊόντος αυτού που εκμεταλλεύονταν οι Γενοβέζοι.

Η αποτελεσματικότητα των κάστρων αρκετές φορές αποδείχθηκε ανεπαρκής, όπως στις επιδρομές του Barbaros Hayreddin Paşa και του Piyale Paşa. Αλλοτε όμως τα κάστρα έσωσαν τους κατοίκους, οι οποίοι ανελλιπώς παρακολουθούσαν τις ύποπτες κινήσεις στο γύρω θαλάσσιο χώρο. Στη Μήλο και στην Ίο τη σκοπιά αναλάμβαναν, αντιστοίχως, οι βαρδιάνοι και οι γριές, ενώ στη Χίο υπήρχαν φύλακες στους αγρούς που ειδοποιούσαν για κάθε ανεπιθύμητη προσέγγιση βάρκας ή πλοίου, ώστε να αποσυρθούν οι καλλιεργητές της μαστίχας στο κάστρο ή να αμυνθούν. Στην Αντίπαρο, οι κάτοικοι παρακολουθούσαν ένα είδος πτηνών - τους Φάλκωνες - και από τη συμπεριφορά τους καταλάβαιναν αν υπήρχε κίνδυνος στην εκτεθειμένη αυτή περιοχή.

Χαρακτηριστικά

Βασικό χαρακτηριστικό των κάστρων ήταν ένας κλειστός δακτύλιος που στην απλούστερη και συνηθέστερη μορφή του αποτελείτο από τις κατοικίες του οικισμού. Πληρέστερο χαρακτήρα παρουσιάζουν ορισμένοι οικισμοί της νότιας πεδινής μαστιχοπαραγωγικής περιοχής της Χίου, όπου έχουμε ανεξάρτητο τείχος με διάδρομο ανάμεσα σε αυτόν και τα κτίσματα. Με τον τρόπο αυτό διαμορφώνονται δύο γραμμές άμυνας και μεγαλύτερη ευχέρεια άσκησης της άμυνας αυτής. Η τυπική αυτή διάταξη των κτισμάτων, το μεγάλο πάχος των εξωτερικών τοίχων των κατοικιών που διαμορφώνουν τη γραμμή άμυνας, το ύψος τους που κατά τους ισχύοντες κανόνες έπρεπε να φτάνει τα 10 μ. και τα κατά το δυνατόν λιγότερα ανοίγματα αποτελούσαν βασικούς συντελεστές ασφάλειας. Πρόσθετα στοιχεία άμυνας όπως πύργοι στο εσωτερικό τους ή στην περίμετρο, σιδερόφρακτες πύλες κ.α. δήλωναν την ικανότητα για σοβαρότερη ασφάλεια και άμυνα.

ΚΑΣΤΡΟ ΑΝΤΙΠΑΡΟΥ (ΣΧΕΔΙΟ: Μ. ΦΙΛΙΠΠΑ-ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ)

Τα παραπάνω στοιχεία δεν ήταν τα μόνα που προσδιόρισαν τα χαρακτηριστικά της κατοικίας μέσα στα κάστρα. Προκειμένου να παρασχεθεί ασφάλεια στον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό πληθυσμού η έκταση της κατοικίας άγγιζε τα ελάχιστα όρια. Η μορφή της υπαγορευόμενη από τη γενικότερη αμυντική διάταξη περιοριζόταν σε ένα, συνήθως και μοναδικό ορθογώνιο χώρο. Το σύνολο αυτών των χώρων σχημάτιζε τον αμυντικό δακτύλιο.

Οι οχυρωμένοι οικισμοί αλλοιώθηκαν όταν άλλαξαν οι γενικότερες συνθήκες και ο τρόπος ζωής. Σήμερα, η παλιά επιβλητική τους εικόνα διατηρείται σε κάστρα που διασώθηκαν σε υψώματα, όπως το Κάστρο της Σίφνου, της Παροικιάς της Πάρου αλλά και σε πολλούς οικισμούς της Χίου. Εκεί που η οπτική πληροφορία λείπει, τη μνήμη τους διασώζουν τα τοπωνύμια. Είτε έτσι όμως, είτε αλλιώς, οι οχυρωμένοι πυρήνες αποτελούν τα βασικά κύτταρα στη διαμόρφωση των παραδοσιακών οικιστικών συνόλων του Αιγαίου.

Κατοικία

Η φροντίδα για την αντιμετώπιση της πειρατείας, έκδηλη στην περίπτωση των οχυρωμένων οικισμών-κάστρων, αποτυπώνεται σε κάθε είδος αρχιτεκτονικής δημιουργίας, όπως η κατοικία στην οποία ο άνθρωπος φυλάσσει ό,τι πολυτιμότερο διαθέτει, έμψυχο ή άψυχο. Η αρχιτεκτονική της κατοικίας, λαϊκή ή αρχοντική, φέρει αυτά τα χνάρια, στις παλιότερες κατασκευές. Η ανάπτυξη καθ’ ύψος, η κλειστή εσωστρεφής μορφή, τα μικρά παράθυρα, τα κρυφά περάσματα και η εσωτερική επικοινωνία μεταξύ των κατοικιών από ανοίγματα στους μεσόστοιχους είναι χαρακτηριστικά που προσέφεραν ασφάλεια και στις πιο απλές και ταπεινές κατοικίες. Στις πιο εύπορες, θα συναντήσουμε ακόμα πυργκίσκους, καταχύστρες, τυφεκιοθυρίδες και πόρτες εισόδου στον όροφο με λίγο ή πολύ καλά προφυλαγμένη και ελεγχόμενη πρόσβαση σ’ αυτόν. Τα παραπάνω χαρακτηριστικά δεν τα συναντά κανείς μόνο στις απομονωμένες κατοικίες της εξοχής και στα ανοχύρωτα χωριά της ενδοχώρας των νησιών αλλά και στις κατοικίες που βρίσκονται μέσα στα ίδια τα κάστρα.

ΜΟΝΗ ΓΩΝΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ (ΣΧΕΔΙΟ BARSKY, ΠΕΡΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 18ΟΥ ΑΙΩΝΑ)

Η ζοφερή εικόνα που δίνουν οι περιηγητές του 17ου-18ου αιώνα για κατοικίες χωρίς παράθυρα ή με παράθυρα που είναι στην ουσία φεγγίτες, ψηλά στον τοίχο, δεν είναι άλλο από πρόληψη για οποιαδήποτε παραβίαση του χώρου της κατοικίας.

Μέσα στους οικισμούς κυρίαρχο χαρακτηριστικό των οικιών είναι η κλειστή εσωστρεφής μορφή που εκφράζεται με συμπαγείς όψεις, ελάχιστα ανοίγματα στο δρόμο, οριοθετημένες με ψηλούς μαντρότοιχους αυλές και ηλιακούς, εικόνα που επηρεάζει τον ίδιο το χαρακτήρα των δρόμων, οριοθετούμενων από υψηλές, συμπαγείς κτιριακές μάζες.

Πυργόσπιτα

Αν την πιο έκδηλη επιρροή της πειρατείας αντιπροσωπεύουν οι οικισμοί με το σύνολο των κανόνων ασφαλείας που προδιαγράφουν την καθολική συγκρότηση των οικισμών, την πιο εντυπωσιακή εικόνα σήμερα αντιπροσωπεύει η οχυρωμένη κατοικία με τη μορφή πύργου, το πυργόσπιτο. Τέτοιοι πύργοι σώζονται σε διάφορες θέσεις, ενώ άλλοι μνημονεύονται στα παλιά κείμενα. Θα τους συναντήσουμε στις πιο εκτεθιμένες στους θαλάσσιους κινδύνους περιοχές, από τη Μυτιλήνη έως τη Μάνη, άλλοτε με βαριά στιβαρή, λιτή, εσωστρεφή μορφή και άλλοτε με πιο ευέλικτο πλάσιμο του όγκου τους, αποτέλεσμα έκφρασης του εσωτερικού περιεχομένου του ως κατοικίας.

ΠΥΡΓΟΣΠΙΤΟ ΣΤΗ ΘΕΡΜΗ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ

Οι πύργοι αυτοί, μεμονωμένοι και σε σπάνιες περιπτώσεις σε συγκροτήματα, ορθώνοντας την υψίκορφη σιλουέτα τους, αποτελούν μοναδικές μορφές στο χώρο του Αιγαίου. Η σπανιότητά τους, τους κάνει να χαρακτηρίζουν όχι μόνο τα τοπία στα οποία εγγράφονται αλλά και τη φυσιογνωμία περιοχών όπως η Μάνη που οριοθετεί το χώρο του Αιγαίου από τα Δυτικά.

Κατ’ αναλογία με τα παραπάνω διασφαλίζονται και οι μοναστικές κοινότητες. Κάστρα και μοναστήρια παρουσιάζουν αναλογία οργάνωσης και μορφής. Στα μοναστήρια όμως, η εσωτερική δομή εξυπηρετούσε ταυτόχρονα και αντίστοιχο τρόπο ζωής. Αυτός είναι και ο λόγος που τα μοναστήρια διατήρησαν την εσωστρεφή μορφή τους ενώ οι οικισμοί αλλοιώθηκαν.

ΤΟ ΦΡΑΓΚΟΚΑΣΤΕΛΟ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ

Ολα μαζί τα χαρακτηριστικά που κληροδότησε στην αρχιτεκτονική του Αιγαίου ο κίνδυνος της πειρατείας συμβάλλουν στην ποικιλία και την ποιότητα ενός σημαντικού κεφαλαίου της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Ταυτόχρονα όμως, αποτελούν στοιχεία της ιστορικής ταυτότητας αντικατοπτρίζοντας τη στάση ενός πληθυσμού απέναντι στις συγκυρίες που τον έθεταν σε συνεχή επαγρύπνηση.

Βιβλιογραφία

1. Μαριγώ Φίλιππα-Αποστόλου, «Το κάστρο της Αντίπαρον, συμβολή στη μελέτη των οχυρωμένων μεσαιωνικών οικισμών του Αιγαίου», Αθήνα 1978.
2. Μ. Philippa-Apostolou, «Les villages de la mer Egée d’ un point de rue historique (1350-1800)», περ. «Storia della citta-lnsediamenti e tradijione», No 31-32, Milano 1985.
3. Μαριγώ Φίλιππα-Αποστόλου, «Το κάστρο της Σίφνου», «ΑΡΜΟΣ, τιμητικός τόμος στον καθηγητή Ν. Μουτσόπουλο...», ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 1991.

ΜΑΡΙΓΩ ΦΙΛΙΠΠΑ-ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ

ΠΕΙΡΑΤΕΣ ΚΑΙ ΚΟΥΡΣΑΡΟΙ

7 ΗΜΕΡΕΣ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

ΑΘΗΝΑ 1997

from ανεμουριον https://ift.tt/2unVZi3
via IFTTT