Ο Φιλελληνισμός στην τέχνη

Henri Auguste César Serrur  (1794–1865) : Mort d'un soldat grec à la prise de Tripolitza
MUSÉE DE LA CHARTREUSE DE DOUAI
Από τα πρώτα χρόνια της ελληνικής επανάστασης, ο αγώνας της Ελλάδας για την ανεξαρτησία της προκάλεσε τη συμπάθεια των Γάλλων διανοουμένων οι οποίοι συγκρότησαν πολυάριθμες φιλελληνικές επιτροπές. Ο Σατομπριάν και ο Ντελαβίν πρωτοστατούν, οι υπερασπιστές της χριστιανοσύνης κινητοποιούνται, οι φιλελεύθεροι, κληρονόμοι της Γαλλικής Επανάστασης εκθειάζουν την ανεξαρτησία των λαών, ενώ ο Τύπος, χρησιμοποιώντας κάθε είδους επιχείρημα, παρακινεί την εξουσία να δράσει υπέρ των Ελλήνων. Το Ναυαρίνο υπήρξε το περίτρανο αποτέλεσμα των ενεργειών αυτών.
«Ιωάννης Κωλέττης, πρόεδρος του υπουργικού συμβουλίου στην Αθήνα» (1774-1847). Προσωπογραφία που φιλοτέχνησε ο Ντομινίκ Παπετί (1815-1849), όταν επισκέφθηκε την Ελλάδα (1846), για να πραγματοποιήσει μια σειρά προσωπογραφιών της βασιλικής οικογένειας και των κυριότερων αξιωματούχων και προσωπικοτήτων της Αυλής, με στόχο τη δημιουργία ενός έργου που Θα μνημόνευε το προηγηθέν πέρασμα του δούκα του Montpensier από την Αθήνα (Εθνικό Μουσείο των Ανακτόρων, Βερσαλλίες).
Οι καλλιτέχνες έκαναν και αυτοί αισθητή την παρουσία τους, με έργα που η θεματολογία τους αποκτά συμβολική αξία. Οπως Η Ελληνόπουλα, γλυπτό του Νταβίντ ντ’ Ανζέρ, έτσι και Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου του Ντελακρουά γίνεται αλληγορία της αντίστασης. Η έκθεση που οργανώνεται στην Εθνική Πινακοθήκη δείχνει ότι ο φιλελληνισμός στη Γαλλία ήταν κατ’ αρχάς ένα κίνημα λογοτεχνικό, θεμελιωμένο στη βαθειά εκτίμηση για την αρχαία Ελλάδα, και ότι οι ζωγράφοι που εντάχθηκαν σε αυτό αφήνουν κατά μέρος την αρχαιότητα και έχουν ως επίκεντρο τον πόλεμο για την Ανεξαρτησία, όπου ταυτίζουν τον Μπότσαρη με τον Λεωνίδα.

Εμπνευσμένα από λογοτεχνικά θέματα

Με τις έρευνες που έγιναν για την έκθεση «αναγνωρίσθηκαν» 130 περίπου έργα τα οποία φιλοτεχνήθηκαν το διάστημα 1820-1850. Τα μισά σχεδόν από αυτά, επιλεγμένα τα περισσότερα από τις συλλογές ελληνικών και γαλλικών μουσείων, εκτέθηκαν πρώτα στο Μπορντό, στη συνέχεια στο Παρίσι και τώρα στην Αθήνα. Η θεματική των έργων σχετίζεται με λογοτεχνικά θέματα. Για παράδειγμα το ποίημα Ο Γκιαούρης, απόσπασμα από ένα τουρκικό παραμύθι του Μπάιρον ενέπνευσε τον Ντελακρουά για το έργο του Η μάχη του γκιαούρη και του Πασά, ενώ ο Ραβερά εμπνεύστηκε το έργο του Ο θάνατος του νεαρού διακόνου από τη Μεσσηνία από ένα ποίημα του Ντελαβίν. Οσον αφορά τις προσωπογραφίες, οι Γάλλοι φιλέλληνες εικονίζονται κυρίως με τρόπο ηρωικό, όπως στους πίνακες Ο Θάνατος του Μπισόν, της Λουίζ Ραν, και Ντελφίν Γκαί (ποιήτρια που εμψύχωσε φιλανθρωπικές δραστηριότητες υπέρ των Ελλήνων), του Λουί Ερσάν. Οι προσωπογραφίες των Ελλήνων εικονίζουν συνήθως άγνωστους αγωνιστές, όπως ο Νεαρός Ελληνας, η Ελληνίδα που αναμένει την έκβαση της μάχης, ή ο Ελληνας στρατιώτης, έργα αντιστοίχως των Ντεκέν, Λανσάκ, Σερίρ. Ο πίνακας Ιωάννης Κωλέττης του Ντομινίκ Παπετί αποτελεί εξαίρεση διότι ήταν ένα από τα έργα που παρήγγειλε ο Λουδοβίκος-Φίλιππος για το ιστορικό μουσείο των Βερσαλλιών, όπως άλλωστε και οι πίνακες Μωχάμετ Αλι του Κουντέ και Μωχάμετ Β' του Σλέσινγκερ.
«Μοχάμετ Αλι, αντιβασιλέας της Αίγυπτου» (1769-1849). Το πορτρέτο φιλοτέχνησε το 1840 ο Λουί-Σαρλ-Ογκύστ Κουντέ (1789-1873), για τις Βερσαλλίες, κατόπιν παραγγελίας (ελαιογραφία, Εθνικό Μουσείο Ανακτόρων, Βερσαλλίες).
Τα θέματα που παρουσιάζονται δεν φιλοτεχνήθηκαν με μόνο οδηγό τη φαντασία, αλλά και τη γνώση συγκεκριμένων ιστορικών γεγονότων.
«Η πτώση του Μεσολογγίου». Ημιτελές έργο του Πιερ Ρος Βινιερόν (1789-1872), φιλοτεχνημένο το 1827, ένα χρόνο μετά την κατάκτηση της πόλης, και όταν το τραγικό γεγονός, που σχολιάστηκε εκτενώς από τον Τύπο της εποχής, ήταν ακόμη νωπό στις μνήνες. Πρόκειται μάλλον για μια αλληγορία του αφιερωμένου στον Θεό αγώνα των Ελλήνων για ελευθερία, παρά για την καταγραφή του συγκεκριμένου γεγονότος που αναφέρεται στον τίτλο (Μουσείο Salies, Bagneres -de -Bigorre).
Ετσι, η Εφημερίδα των καλλιτεχνών αποκαλύπτει κάτω από ποιες συνθήκες συνέλαβε ο Γκαρνερέ τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου, υπό το βλέμμα μάλιστα του ναυάρχου Ντε Ρινί. Σκηνές όπως η Αναχώρηση..., ο Ορκος..., ο Αγώνας... αποδίδουν το συλλογικό δυναμισμό (στις Σουλιώτισσες του Αρί Σεφέρ) ή την απελπισία του μοναχικού αγωνιστή στα έργα των Λανσάκ και Ντεκέν.
«Ο Θάνατος του νεαρού διακόνου από τη Μεσσηνία». Ο Βενσέν Νικολά Ραβερά (1801-1865) εμπνεύστηκε αυτό το έργο από ένα ποίημα του Καζιμίρ Ντελαβίν. Ο τελευταίος άντλησε το Θέμα του από το βιβλίο «Ταξίδι στην Ελλάδα», όπου ο συγγραφέας του Φρανσουά Πουκεβίλ αφηγείται τον Θάνατο ενός νεαρού ορθόδοξου ιερέα, που χτυπήθηκε Θανάσιμα κάτω από ένα τουρκικό κάστρο, ενώ τραγουδούσε μέσα σε μια βάρκα τα μαρτύρια της σκλαβωμένης πατρίδας του (Μουσείο de Τ Hotel Sandelin, Saint-Omer).
Πρόκειται για πολύ σοφά μελετημένες συνθέσεις: ο Βινιερόν στην Πτώση του Μεσολογγίου έχει υπόψη του την Αρπαγή των Σαβίνων του Νταβίντ, ενώ ο Ντελακρουό παραβλέπει την ακρίβεια στις λεπτομέρειες για να μιλήσει μια γλώσσα που ενεργοποιεί την αισθητική συγκίνηση και επιλέγει την εσωτερικότητα, στην Ελλάδα. Το φόντο των συνθέσεων παρουσιάζει πράγματι ποικιλία, με την εντύπωση που προκαλείται από τα φλεγόμενα ερείπια του Μεσολογγίου που έχουν σοφά τοποθετήσει στο βάθος ο Μπονφόν και ο Ντελακρουά.
«Η ναυμαχία του Ναυαρίνου». Οι Γάλλοι ζωγράφοι της εξεταζόμενης περιόδου δεν φιλοτέχνησαν τα έργα τους με μόνο οδηγό τη φαντασία, αλλά και τη γνώση συγκεκριμένων ιστορικών γεγονότων. Απόδειξη η σύνθεση αυτή του Λουί Αμπρουάζ Γκαρνερέ (1783-1857), όπου είναι αναγνωρίσιμα όλα τα πλοία των συμμαχικών στόλων Γαλλίας, Αγγλίας και Ρωσίας που καταναυμάχησαν στον κόλπο του Ναυαρίνου τον ενωμένο τουρκο-αιγυπτιακό στόλο (Εθνικό Μουσείο των Ανακτόρων, Βερσαλλίες).
«Οι Σουλιώτισσες». Εργο του Αρί Σεφέρ (1795-1858) εμπνευσμένο από τον τραγικό Θάνατο των γυναικών που προτίμησαν να πέσουν με τα παιδιά τους στον γκρεμό και όχι στα χέρια των Τούρκων, όταν ο Αλή πασάς των Ιωαννίνων πολιόρκησε τον Δεκέμβριο του 1803 το Σούλι και κατέσψαξε τους κατοίκους του (Μουσείο Dordrecht).
Τα τοπία αυτά είναι ορισμένες φορές συμβατικά, όταν χρησιμοποιούνται ως φόντο για σκηνές καθημερινής ζωής, όπως εκείνη που απεικονίζει ο Μπονιρότ, μπροστά από την Ακρόπολη. Προτείνουν, όμως, μια νέα προσέγγιση της φύσης: στο έργο του Φραγκονάρ Λεωνίδας τα ογκώδη βουνά μοιάζουν με τάφο -η ηρωική θυσία του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες γίνεται το κατ’ εξοχήν σύμβολο της αντίστασης στον Τούρκο δυνάστη.
«Ο Θάνατος του Μπισόν». Ο Γάλλος υποπλοίαρχος Ιπολίτ Μπισόν, με το φιτίλι στο χέρι, σε πίνακα της Λουίζ Ραν (1805-1884). Στις 5 Νοεμβρίου 1827, ο Μπισόν πέθανε με ηρωικό τρόπο ανατινάζοντας το πλοίο «Παναγιώτης», του οποίου ήταν κυβερνήτης, όταν τραυματίστηκε και έχασε τον έλεγχο της κατάστασης, ύστερα από επίθεση Ελλήνων ληστών (ελαιογραφία, Εθνικό Μουσείο των Ανακτόρων, Βερσαλλίες).
«Λεωνίδας». Στον πίνακα αυτό του Αλεξάντρ-Εβαρίστ Φραγκονάρ (1780-1850), ο Ελληνας πολεμιστής ακονίζει τα όπλα του στον τάφο του Σπαρτιάτη ήρωα, πάνω στον οποίο έχει ακουμπήσει το κοιμισμένο παιδί του (ελαιογραφία, Μουσείο Καλών Τεχνών, Sens).
Ο γαλλικός φιλελληνισμός, θεμελιωμένος στο συναίσθημα και σε μια στέρεη κλασική παιδεία ποικιλόμορφος στις διάφορες φιλανθρωπικές ή πολιτικές του εκδηλώσεις, δεν οδήγησε στη δημιουργία ενός ενιαίου καλλιτεχνικού ύφους. Χρησιμοποίησε μια ζωγραφική σύγχρονη, στρατευμένη, άλλοτε λυρική, άλλοτε πιστή στην πραγματικότητα, με ποικίλες εκφάνσεις. Αν, τελικά, η ζωγραφική αυτή συγκριθεί με τη ζωγραφική των Αγγλων -πολύ φιλολογική και επηρεασμένη από τον λόρδο Μπάιρον-, των Γερμανών της οθωνικής περιόδου, ή των Ιταλών -στρατευμένων επίσης στην ελληνική υπόθεση-γίνεται αντιληπτό ότι ο φιλελληνισμός των Γ άλλων καλλιτεχνών είναι πρόωρος και συνάμα ώριμος, και παρ’ όλο που η ελληνική αυτή μόδα παρατάθηκε μέχρι τη δεκαετία του 1850, τότε δεν γινόταν πλέον λόγος στη Γαλλία για φιλελληνισμό -όπως στην Ιταλία και τη Γερμανία- αλλά για εξωτισμό ή οριενταλισμό.


from ανεμουριον https://ift.tt/2Ugcrew
via IFTTT
Από το Blogger.