Το Σιδηρόκαστρο ήταν μεσαιωνικός οχυρωμένος οικισμός επί του Όρους Οίτη στην Κεντρική Ελλάδα. Βρίσκεται στις γεωγραφικές συντεταγμένες 38°45′36″N 22°24′0″E και διοικητικά υπάγεται στην Περιφερειακή Ενότητα Φθιώτιδας. Πρόκειται για οικιστική μονάδα και κάστρο που σήμερα είναι εγκαταλελειμμένο και προσβάσιμο μόνο με πεζοπορία από την Παύλιανη.
Η Ταυτοποίηση της Θέσης
Το Σιδηρόκαστρο αναφέρεται για πρώτη φορά τον 13ο αιώνα. Η ακριβής θέση του αποτέλεσε αντικείμενο ακαδημαϊκής διαφωνίας. Ορισμένοι ερευνητές το τοποθέτησαν στο Όρος Κνημίς, στους Δελφούς, την Αράχοβα ή την Ηράκλεια Τραχίνα.
Η πιθανότερη ταυτοποίηση προέρχεται από τον Γ. Κόλια το 1933. Με βάση την περιγραφή του στο Χρονικό του Μορέως, το Σιδηρόκαστρο ταυτίζεται με ερειπωμένο οχυρωμένο οικισμό πάνω σε βραχώδες υψίπεδο της ανατολικής Οίτης. Βρίσκεται στις όχθες της άνω ροής του Ασωπού Ποταμού, πλησίον των σημερινών χωριών της Παύλιανης και του Κουμαριτσίου.
Το όνομά του πιθανότα προέρχεται από τη γειτονική στρατηγική διάβαση της Σιδηρόπορτας. Το πέρασμα αυτό ήλεγχε τα ορεινά περάσματα από τον Ασωπό προς τον Βοιωτικό Κηφισό και την περιοχή των Δύο Βουνών. Όπως πολλά ορεινά φρούρια, ανήκει στην παράδοση των "Κάστρων της Ωριάς".
Ιστορική Διαδρομή
Η ιστορία του Σιδηροκάστρου καθρεφτίζει τις συγκρούσεις και τις εναλλαγές εξουσίας στη μεσαιωνική Στερεά Ελλάδα.
13ος αιώνας – Οι πρώτες αναφορές
Το 1275 μνημονεύεται ως ένα από τα κάστρα που παραχώρησε ο ηγεμόνας της Θεσσαλίας, Ιωάννης Α΄ Δούκας, στο Δουκάτο των Αθηνών. Η παραχώρηση έγινε ως προίκα για τον γάμο της κόρης του, Ελένης Αγγελίνας Κομνηνής.
14ος αιώνας – Καταλανοί και Αλβανοί
Μεταξύ 1318 και 1327 το κάστρο καταλήφθηκε από την Καταλανική Εταιρεία, η οποία είχε ήδη κυριαρχήσει στο Δουκάτο των Αθηνών. Παρέμεινε υπό τον έλεγχο καταλανικών οικογενειών τουλάχιστον έως το 1382. Υπάρχει αβέβαιη αναφορά για σύντομη κατοχή από Αλβανούς επιδρομείς το 1367.
Τέλος 14ου αιώνα – Εγκατάλειψη
Με την οθωμανική κατάληψη της Κομητείας των Σαλώνων το 1392, το Σιδηρόκαστρο έχασε τη σημασία του ως συνοριακό φρούριο. Χωρίς στρατηγικό ρόλο, σταδιακά εγκαταλείφθηκε.
Το Σιδηρόκαστρο Σήμερα
Η τοποθεσία είναι σήμερα εγκαταλελειμμένη. Η πρόσβαση γίνεται μόνο με πεζοπορία από την Παύλιανη. Έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο διατηρούνταν σημαντικά τμήματα των οχυρώσεων. Σήμερα σώζονται μόνο ερείπια δύο αμυντικών τειχών με προσανατολισμό βορρά-νότου.
Το Σιδηρόκαστρο αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των μεσαιωνικών φρουρίων της Οίτης: μικρά σε έκταση, αλλά κρίσιμα για τον έλεγχο των περασμάτων που ένωναν τη βόρεια με τη νότια Ελλάδα.