Η Υπάτη είναι από τις αρχαιότερες πόλεις της κεντρικής Ελλάδας, με ιστορία που χάνεται στους προκλασικούς χρόνους. Τοποθετημένη στις βόρειες υπώρειες της Οίτης, στη σημερινή Φθιώτιδα, υπήρξε για αιώνες το πολιτικό και πολιτιστικό κέντρο των Αινιάνων.
Πρώτες αναφορές και Αινιάνες
Η πρώτη γραπτή μνεία της Υπάτης γίνεται το 410 π.Χ., γεγονός που υπονοεί ότι η πόλη προϋπήρχε της χρονολογίας αυτής. Ωστόσο, η παλαιότερη ιστορική αναφορά προέρχεται από τον Αριστοτέλη (384 - 322 π.Χ.):
«της καλουμένης Αινιακής χώρας περί την ονομαζομένην Υπάτην λέγεται παλαιά τις στήλη ευρεθήναι» (Αριστοτ. περί θαυμ. άκουσμ. κεφ. 145).
Πρώτοι κάτοικοι της περιοχής ήταν οι Αινιάνες, αρχαίο ελληνικό φύλο. Αρχικά ζούσαν κοντά στους Περραιβούς, στη γύρω περιοχή της Δωδώνης. Μετά την κάθοδο των Δωριέων μετακινήθηκαν και εγκαταστάθηκαν οριστικά στις βόρειες υπώρειες της Οίτης.
Η ακμή της Υπάτης ως πρωτεύουσα
Στα ιστορικά χρόνια η Υπάτη καθιερώθηκε ως «Πρώτη», δηλαδή πρωτεύουσα των Αινιάνων. Εκεί οι Αινιάνες εξελίχθηκαν σε αυτοτελή λαό με δικό τους «Κοινόν». Διοικούνταν από 5 άρχοντες, τους Αινίαρχους, ενώ η ίδια η Υπάτη είχε 3 δικούς της άρχοντες.
Η σημασία της πόλης φαίνεται από τρία στοιχεία:
• Πληθυσμός: Στα χρόνια της ακμής της έφτασε τους 60.000 κατοίκους.
• Νόμισμα: Έκοβε δικό της χάλκινο νόμισμα από το 400 - 344 π.Χ., με παραστάσεις του Δία και της Αθηνάς.
• Πολιτική παρουσία: Συμμετείχε με δικούς της αντιπροσώπους στο Αμφικτιονικό Συνέδριο, έχοντας δική της ψήφο.
Για μεγάλο χρονικό διάστημα η τύχη της Υπάτης ταυτίστηκε πλήρως με αυτή των Αινιάνων.
Ονομασίες μέσα στους αιώνες
Η πόλη άλλαξε ονόματα πολλές φορές, αντικατοπτρίζοντας την ιστορική της διαδρομή.
Από τον 4ο αι. π.Χ. μέχρι τον 8ο αι. μ.Χ. ήταν γνωστή ως Υπάτη, Ύπατα, Υπάτα, Υπατία και οι κάτοικοί της ονομάζονταν Υπαταίοι ή Υπατέοι.
Από τον 8ο αι. μ.Χ. μέχρι το 1453 μετονομάστηκε σε Νέαι Πάτραι και οι κάτοικοι έγιναν Νεοπατρινοί.
Από το 1453 μέχρι το 1833 συναντάμε τις ονομασίες Νέαι Πάτρεαι, Νεοπάτρα, Πάτρα, Νέαι Πάτραι της Ελλάδος, Πατρατζίκιον, με τους κατοίκους να λέγονται Πατρατζικιώτες.
Από το 1833 μέχρι σήμερα φέρει ξανά το παλιό και αρχικό της όνομα: Υπάτη.
Ύστερη αρχαιότητα και Αιτωλοί
Κατά τις επιδρομές των Αιτωλών, οι Υπαταίοι αναγκάστηκαν να προσχωρήσουν στην Αιτωλική Συμπολιτεία. Οι ιστορικοί τοποθετούν το γεγονός είτε το 280 π.Χ. είτε το 229 π.Χ. Η ένταξη αυτή σηματοδότησε το τέλος της πολιτικής αυτοτέλειας του Κοινού των Αινιάνων.
Η Υπάτη παρέμεινε σημαντική πόλη και στους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς χρόνους, διατηρώντας τη στρατηγική της θέση στις προσβάσεις της Οίτης προς τη Θεσσαλία και τη Νότια Ελλάδα.