Οι ιστορικοί που ακολούθησαν, γενικά στάθηκαν δέσμιοι αυτής της «φιλοσοφίας». Ή την αποδέχτηκαν ανεπιφύλακτα, ή προσπάθησαν να διαφοριστούν σε ζητήματα ερμηνείας των δεδομένων που ο Παπαρηγόπουλος εμφάνισε σαν «κατοχυρωμένα». Κι αυτό στάθηκε αρνητικό στην προώθηση της ιστορικής σκέψης.
Ο Παπαρηγόπουλος αφιέρωσε τη ζωή του στο να δώσει ελληνοκεντρική εξήγηση στην ιστορία. Και το έκανε συνειδητά, σε μια εποχή που το έθνος είχε ανάγκη να πιστεύει πως αποτελεί —και αποτελούσε πάντα— το «κέντρο του κόσμου». Ήταν κάτι που (έστω κι αν στηριζόταν σε μύθους) τόνωνε τον εγωισμό του και ενιοποιούσε τη συνείδηση του...
Έτσι έγινε εύκολα αποδεκτή η αντίληψη πως οι ' Ελληνες εμφανίζονται με χαρακτηριστικά ενιαίου έθνους, από τα πανάρχαια χρόνια ή ότι το Βυζάντιο —σαν ιστορικό φαινόμενο— αποτελεί έκφανση της ελληνικής εθνικής ιστορίας. Και, ακόμα, ότι η Τουρκοκρατία είναι ένας συνεχής αγώνας του ελληνικού έθνους κατά του ξένου ζυγού, με απλά διαλείμματα ανακωχών... Ήταν μια σειρά από βολικούς μύθους, η απόρριψη των οποίων ήταν αρκετά ριψοκίνδυνη για εκείνους που θα την επιχειρούσαν, μια και θα έπρεπε να έρθουν σε σύγκρουση με την «κοινή συνείδηση» του κόσμου...
Στο τεύχος αυτό θα πούμε λίγα λόγια όχι τόσο για το έργο, αλλά για τη ζωή του Κ. Παπαρηγόπουλου, μια ζωή αφιερωμένη στη μελέτη και συγγραφή της ελληνικής ιστορίας. Η συνολική κριτική τοποθέτηση, άλλωστε, πάνω στις απόψεις του είναι μια τεράστια και επίπονη εργασία, που δεν μπορεί να «φυλακιστεί» στις λίγες σελίδες ενός άρθρου μας...
Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη στα 1815. Η οικογένεια του ήταν αρκετά εύπορη, έτσι ώστε να μπορεί να του εγγυηθεί ένα σίγουρο μέλλον. Ειδικά για τον πατέρα του, το Δημήτριο Παπαρρηγόπουλο, σημειώνουμε ότι καταγόταν από τη Βυτίνα της Αρκαδίας κι είχε κατορθώσει να διακριθεί στην κοινωνική ζωή της Πόλης, σαν επιτυχημένος τραπεζίτης.
Πρόσφυγες στην Οδησσό
Σε ηλικία μόλις 6 ετών —την εποχή της Επανάστασης του Γένους— ο μικρός Κωνσταντίνος θα ζήσει την τραγικότερη ίσως εμπειρία της ζωής του. Μια βδομάδα περίπου πριν τον απαγχονισμό του Γρηγορίου Ε', βλέπει το φανατισμένο τουρκικό όχλο της Πόλης να λιντσάρει — μπροστά στα μάτια του— τον πατέρα του, τον αδερφό του Μιχαήλ και δυο θείους του. Οι φοβερές αυτές σκηνές θ’ αποτυπωθούν για πάντα στη μνήμη του και θα επιδράσουν αποφασιστικά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα και των πιστεύω του.
Μετά την καταστροφή αυτή, η μητέρα του μαζεύει τα υπολείμματα της πατρικής περιουσίας και οδηγεί την οικογένεια στη Ρωσία, στην Οδησσό, όπου ανθούσε το ελληνικό ομογενειακό στοιχείο. Εκεί ο μικρός Κωνσταντίνος, μαζί με τον αδερφό του Πέτρο, εγγράφονται στο λύκειο Ρισελιέ, ως υπότροφοι του τσάρου Αλέξανδρου Α'. Οι επιδόσεις του είναι εξαιρετικές, ιδιαίτερα στο χώρο της ιστορίας. Ο καθηγητής Κερπέρ, μάλιστα τον διαβεβαιώνει ότι μπροστά του ανοίγεται ένας λαμπρός δρόμος στον τομέα αυτόν.
«Παπαρρηγόπουλε δε θα γίνεις ποτέ άνθρωπος...»
Το 1830, η οικογένεια του Κ. Παπαρρηγόπουλου βρίσκεται στην Ελλάδα, που μόλις έβγαινε από τον πολύχρονο και οδυνηρό αγώνα της Ανεξαρτησίας της. Ο ίδιος εγγράφεται μαθητής στο «Κεντρικόν Σχολείον» της Αίγινας, που διευθυνόταν τότε από το θείο του Γ. Γεννάδιο, δάσκαλο του Γένους. Οι επιδόσεις του εδώ δεν είναι το ίδιο ενθαρρυντικές, όσο εκείνες της Οδησσού. Ο Γεννάδιος, μάλιστα, δε χάνει ευκαιρία να του τονίζει ότι... «δε θα γίνεις ποτέ άνθρωπος». Βέβαια, ο Γεννάδιος έμελλε να ζήσει αρκετά χρόνια ακόμα (πέθανε το 1854) και να δει τις προβλέψεις του εκείνες να διαψεύδονται...
Τα εφηβικά χρόνια του Παπαρρηγόπουλου συνοδεύονται και με έντονες πολιτικές ανησυχίες και τον φέρνουν αντίθετο με το τότε καθεστώς Καποδίστρια. Η αντικυβερνητική του αυτή στάση φαίνεται πως έγινε ευρύτερα γνωστή στη μικρή νεοελληνική κοινωνία της εποχής και διηγούνται το ακόλουθο χαριτωμένο επεισόδιο.
Αντιμέτωπος με τον Καποδίστρια
Κάποτε ο νεαρός Παπαρρηγόπουλος (17χρονος πια) επισκέφθηκε το μεγαλύτερο αδερφό του Σκαρλάτο, που υπηρετούσε σαν γραμματέας του Κυβερνήτη. Κάποια στιγμή μπήκε στο γραφείο ο ίδιος ο Καποδίστριας, και τα δυο αδέρφια σηκώθηκαν αμέσως, σε ένδειξη τιμής. Ο Σκαρλάτος πήρε το λόγο και έκανε τις σχετικές συστάσεις, ενώ ο Κωνσταντίνος ήταν κάπως αμήχανος για την αναπάντεχη γνωριμία του με τον επιφανή του «εχθρό».
Ο Καποδίστριας —που γνώριζε τα φρονήματα του νεαρού— έμεινε απαθής. Με συγκρατημένο χαμόγελο, πλησίασε τον «αντίπαλό» του κι αφού του χάιδεψε το κεφάλι, του είπε:
— Και σύ λοιπόν «λογιότατε» είσαι αντικυβερνητικός; Φρόντισε να μάθεις γράμματα κι ύστερα θ’ αλλάξεις γνώμη...
Κι η αλήθεια είναι ότι δεν έπεσε έξω. Αργότερα —όταν ο Καποδίστριας βρισκόταν πια χρόνια στον τάφο— ο Παπαρρηγόπουλος θα γράψει:
«Η περί του Κυβερνήτου αλήθεια δεν θέλει αποκαλυφθή ενόσω το ελληνικόν έθνος δεν εννοήση τί εστί κυβέρνησις. Ο Ιωάννης Καποδίστριας ήτο εκ των πολιτικών ανδρών εκείνων, οίτινες αναλαμβάνοντες εις καιρούς κρίσιμους την των πραγμάτων κυβέρνησιν ή σώζουσιν την πολιτείαν ή θνήσκουσιν»
Με τη λήξη των εγκύκλιων σπουδών του, ο Παπαρρηγόπουλος φεύγει για το εξωτερικό για σπουδές. Παρακολουθεί... νομικά στη Γαλλία και στη Γερμανία και επιστρέφει στην Ελλάδα για ν’ ακολουθήσει το δημοσιοϋπαλληλικό κλάδο. Προσλαμβάνεται στο υπουργείο Δικαιοσύνης και κατορθώνει γρήγορα να διακριθεί για τις ικανότητές του.
Το πρώτο ιστορικό του έργο
Το 1843 εκδίδει την πρώτη του ιστορική πραγματεία, με τίτλο «ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΠΟΙΚΙΣΕΩΣ ΣΛΑΥΙΚΩΝ ΤΙΝΩΝ ΦΥΛΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΝ». Καταπιάνεται σ’ αυτήν με την καταπολέμηση των θεωριών του Φαλμεράυερ (περί σλαβικής καταγωγής των Νεοελλήνων) και υποστηρίζει ότι τα σλαβικά φύλα του ελλαδικού χώρου, όχι μόνο δεν αλλοίωσαν την εθνολογική καθαρότητα των γηγενών, αλλά —αντίθετα— συγχωνεύτηκαν από αυτούς -και εξαφανίστηκαν. Ο αντίκτυπος από το βιβλίο αυτό είναι τεράστιος. Η νεαρή ελληνική διανόηση βρίσκει επιτέλους συγκεκριμένο στοιχείο αναφοράς για να διαμορφώσει ενιαία εθνική ιστορική αντίληψη, ενώ το επίσημο κράτος βλέπει ευνοϊκά την εξέλιξη αυτή.
Τον επόμενο χρόνο ο Παπαρρηγόπουλος εκδίδει νέα πραγματεία, που επιγράφεται «ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΕΤΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ» και αναφέρεται ειδικότερα στην κατάκτηση της Ελλάδας από τους Ρωμαίους. Και το έργο αυτό δε σημειώνει βέβαια την επιτυχία του πρώτου, αλλά ανεβάζει τις «μετοχές» του Παπαρρηγόπουλου σαν ιστορικού. Ιδιαίτερα εντυπωσιάζουν οι ιστοριοδιφικές του ικανότητες (αποδείκνυε ότι η καταστροφή της Κορίνθου δεν έγινε τον ίδιο χρόνο με την καταστροφή της Καρχηδόνας —όπως πιστευόταν— αλλά μεταγενέστερα), καθώς και η γενική του αντίληψη ότι ο ελληνισμός, με τη μορφή του έθνους, έχει υπόσταση και ενιαία συνέχεια από τα βάθη των αιώνων.
Του αφαιρείται η ελληνική ιθαγένεια
Το 1845 είναι κρίσιμο για τον επιτυχημένο υπάλληλο του υπουργείου Δικαιοσύνης, που είχε κατορθώσει μάλιστα να φτάσει μέχρι το βαθμό του παρέδρου (δηλ. τμηματάρχη)· με βάση νόμο της εποχής εκείνης θεωρείται κάτι σαν αλλοδαπός (ετερόχθην), επειδή γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Αυτό έχει ως συνέπεια να απολυθεί από τη δουλειά του. Βέβαια, το λάθος αναγνωρίζεται γρήγορα, αφού γίνεται και η σχετική φασαρία, και ο Παπαρρηγόπουλος, ως Γορτύνιος (καταγωγή του πατέρα του) ανακτά την ελληνική του ιθαγένεια... Κι έτσι, το ελληνικό κράτος διορθώνει μια «γκάφα» του, αρκετά χαρακτηριστική: να αρνηθεί την ιδιότητα του Έλληνα, στον άνθρωπο που έχει επωμιστεί την ευθύνη και τελικά πέτυχε να διαμορφώσει ελληνοκεντρική ιστορική αντίληψη στους Έλληνες!
Καθηγητής στο μοναδικό Γυμνάσιο της Αθήνας
Τον ίδιο χρόνο ο Παπαρρηγόπουλος επιστρέφει στο δημοσιοϋπαλληλικό χώρο, μα όχι πια στο υπουργείο Δικαιοσύνης. Η νομική του καριέρα έχει λήξει οριστικά και μπροστά του ανοίγεται ο δρόμος προς την ιστορική έρευνα. Άλλωστε έχει δείξει πια και αξιόλογα δείγματα δημοσιογραφικού ταλέντου (πάνω σε ιστορικά ζητήματα) που τον έχουν κάνει γνωστό και στο λεγόμενο «ευρύ» κοινό...
Διορίζεται λοιπόν καθηγητής της Ιστορίας στο «εν Αθήναις Γυμνάσιον» (υπήρχε τότε μόνο ένα στην πρωτεύουσα!) και προωθεί τις ιστορικές του αντιλήψεις, συγκροτημένα πια, στο χώρο της παιδείας. Εγκαινιάζει δηλαδή την ιστορική του «σχολή», που θα κυριαρχήσει στην ελληνική εκπαίδευση μέχρι τις μέρες μας (και ποιος ξέρει πόσο ακόμα).
Το 1846 συγκεντρώνει τις ιστορικές του διδασκαλίες στο έργο «ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΟΥ ΓΑΛΛΟΥ ΑΕΥΤ» (για χρήση των μαθητών) και τρία χρόνια αργότερα, το 1849, εκδίδει σε δυο τόμους τη «ΓΕΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ» του.
Ενας νομικός σε έδρα Ιστορίας
Η ακτινοβολία του Παπαρρηγόπουλου φτάνει πια παντού. Το κράτος (1851) τον επιλέγει σαν έκτακτο καθηγητή της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, πράγμα που δημιουργεί θόρυβο. Πολλοί διαμαρτύρονται για το ότι ένας πτυχιούχος Νομικής υποσκελίζει ιστορικούς καριέρας και καταλαμβάνει πανεπιστημιακή έδρα, ξένη προς το δίπλωμά του (σύγχρονο παράδειγμα ο θεολόγος καθηγητής κ. Γιανναράς, που επιλέχτηκε σαν καθηγητής Φιλοσοφίας στην Πάντειο). Τελικά, ο Παπαρρηγόπουλος διατηρεί τη θέση του και όχι μόνο αυτό· το 1855 προάγεται σε τακτικό καθηγητή του Πανεπιστημίου...
Το νέο του πόστο εγκαινιάζεται με την έκδοση μιας νέας σημαντικής πραγματείας, που ονομάζεται «ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ ΤΟΫ ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ». Μ’ αυτήν ο Παπαρρηγόπουλος επιτίθεται κατά των απόψεων του Γερμανού ιστορικού Κ. Μύλλερ (που δεχόταν τη δωρική κατάκτηση σαν την κύρια ελληνική ιστορική παρουσία της προκλασικής εποχής και προβάλλει το ρόλο και τη σημασία του ελληνικού αρχαϊκού πολιτισμού που προϋπήρχε.
Ευρωπαϊκές ειρωνίες αλλά και αναγνώριση
Η θεωρητική σύγκρουση των δύο ιστορικών ξεφεύγει από τα στενά όρια της μικρής Ελλάδας και δείχνει να διχάζει τους μελετητές της ελληνικής ιστορίας, σ’ ολόκληρη την Ευρώπη. Ο Παπαρρηγόπουλος, μάλιστα, γίνεται στόχος ειρωνιών από μέρους επιφανών ιστορικών, που τον κατηγορούν ότι διαστρεβλώνει την ιστορία, για να εξυπηρετήσει μυωπικούς εθνικιστικούς σκοπούς. Πάντως, αποφασιστικό ρόλο στην εξέλιξη της διαμάχης αυτής θα παίξει η γνώμη του Γερμανού (;) ιστοριοδίφη Κούρτιους, ο οποίος θα δηλώσει στα 1857:
«Ο Παπαρρηγόπουλος διεγείρει ποικιλότροπα το ενδιαφέρον του αναγνώστη κι ο καθένας πρέπει να ομολογήσει ότι απ’ αυτόν μπαίνουν για εξέταση τελείως νέες κι άγνωστες απόψεις. Πολλές παλιές προλήψεις εξηγούνται εύστοχα και παραμερίζονται για πάντα, ενώ η αληθινή ιστορική πραγματικότητα μπαίνει κάτω από ένα νέο επιστημονικό φως. Ο Έλληνας ιστορικός δείχνει πραγματικά θαυμαστή ανεξαρτησία στην έρευνά του, έχει οξυδερκέστατη παρατηρητικότητα και ζήλο γνήσια επιστημονικό...»
Το έργο της ζωής του
Το 1860 είναι ο αποφασιστικότερος χρόνος στην καριέρα του ιστορικού Παπαρρηγόπουλου: εκδίδει τον 1ο τόμο του «έργου της ζωής του), δηλ. της «ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ». Η υποδοχή που του γίνεται από το κοινό είναι εκπληκτική. Η ίδια επιτυχία ακολουθεί και την έκδοση του Β' τόμου (1862) γεγονός που υποχρεώνει το συγγραφέα να προχωρήσει σε ανατύπωση (1865) πράγμα σπάνιο για τα χρόνια εκείνα. Μέχρι το 1872 το έργο ολοκληρώνεται, για ν’ αποτελέσει το «ευαγγέλιο» της «επίσημης» ιστορίας, που θα κυριαρχήσει στην εκπαίδευση και θα γαλουχήσει γενιές πάνω σε γενιές. Ο Παπαρρηγόπουλος έχει φτάσει πια στην κορυφή. Είχε γίνει ο αδιαφιλονίκητος και γενικά αναγνωρισμένος «πατριάρχης» της ελληνικής ιστοριογραφίας, οι απόψεις του οποίου δε θα αρχίζουν να αμφισβητούνται, παρά μονάχα όταν περάσει κάπου μισός αιώνας...
Το 1873 ο συγγραφέας θα γνωρίσει μια μεγάλη οικογενειακή τραγωδία. Ο 30χρονος γιος του Δημήτριος, ευαίσθητος διανοούμενος και επιτυχημένος ρομαντικός ποιητής, θα δώσει μόνος του τέρμα στη ζωή του. Το γεγονός αυτό θα συντρίψει ψυχικά τον πατέρα του, που θα κάνει χρόνια να συνέλθει από το χτύπημα.
Τα τελευταία χρόνια του Παπαρρηγόπουλου κυλούν ήρεμα, χωρίς δημιουργικές εξάρσεις. Και το 1891 τον βρίσκει ο θάνατος. Τον ίδιο χρόνο τον ακολουθεί στον τάφο κι ο αδερφός του Πέτρος (καθηγητής της Νομικής), μαζί με τον οποίο —όπως είδαμε— είχε ξεκινήσει, εκεί στην Οδησσό, τη μεγάλη σταδιοδρομία του στο χώρο της επιστήμης...ΑΡΗΣ ΜΩΡΑΪΤΗΣ
ΤΟΤΕ...
ΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ ΝΟ 12
ΤΕΥΧΟΣ ΝΟ 12
from ανεμουριον https://ift.tt/355IjEI
via IFTTT