Ρουσφετολογία και αντιμοναρχισμός στον Παλαμά

του Ξ. Α. Κοκόλη
Οι εργασίες της Βουλής ήταν το προσφιλές θέμα σάτιρας τον νεαρού δημοσιογράφου Παλαμά στην εφημερίδα «ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ». Γελοιογραφία από τον «Νέο Αριστοφάνη», όπου συμβολίζεται η πτώση του Τρικούπη και η εκ νέου άνοδος στην εξουσία του Θ. Δηλιγιάννη (Αθήνα, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο).
Τον Οκτώβριο του 1882 έχουν περάσει δεκαοχτώ μήνες από τότε που το Συνέδριο του Βερολίνου παραχώρησε στην Ελλάδα τη Θεσσαλία (εκτός της Ελασσόνας) και, από την Ήπειρο, μόνο την περιοχή της Άρτας. Μεγάλη υπήρξε, βέβαια, η απογοήτευση των Ελλήνων: περίμεναν περισσότερα. Ωστόσο, η προσάρτηση των νέων εδαφών είχε αυξήσει κατά 26,7% την έκταση του κράτους και κατά 18% τον πληθυσμό: είχε προστεθεί ένας Έλληνας σε κάθε πέντε περίπου, και η χώρα είχε μεγαλώσει κατά το ένα της τέταρτο [1].

Τον ίδιο μήνα έχει επίσης περάσει μισός χρόνος από τις εκλογές του Μαρτίου, όταν οι απογοητευμένοι ψηφοφόροι οδήγησαν στην πτώση του Κουμουνδούρου και στο σχηματισμό της κυβέρνησης Τρικούπη, της μακροβιότερης έως τότε κυβέρνησης επί της βασιλείας του Γεωργίου του Α' (θα αντέξει έως τις εκλογές του Απριλίου του '85).

Μια Παρασκευή λοιπόν αυτού του Οκτώβρη, 27 του μηνός, κάποιος φιλαναγνώστης Αθηναίος (ή μήπως «εφημεριδοφάγος» θα ήταν ακριβέστερο;) πληρώνει δέκα λεπτά της δραχμής και αγοράζει την τρισεβδομαδιαία σατιρική εφημερίδα ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ.

Εδώ όμως βρίσκομαι αντιμέτωπος με τα πρώτα «κενά πληροφόρησης». Αν θέλω να καταλάβω, όσο αυτό είναι δυνατό, πώς λειτουργούσε στον καιρό της η σάτιρα που θα μας απασχολήσει, οφείλω να θέσω μια σειρά από ερωτήματα, δίχως ίσως την ελπίδα ότι θα βρω ικανοποιητικές απαντήσει. Για παράδειγμα:
  • πόσοι Αθηναίοι και Πειραιώτες — που έφταναν περίπου τις εκατό χιλιάδες — αγόραζαν εφημερίδα το 1882;
  • με δεδομένο ότι μια εφημερίδα διαβάζεται συνηθέστατα εις επήκοον ενός ή περισσότερων ακροατών, πόσοι άραγε ήταν στο σύνολο τους οι αγοραστές — αναγνώστες — ακροατές μιας εφημερίδας;
  • πού αλλού, εκτός πρωτευούσης, κυκλοφορούσαν οι εφημερίδες και πόσο;
  • πόσα φύλλα πουλούσε το ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ;
  • πόση αξία είχαν τα 10 λεπτά της δραχμής;
  • πόσο δύσκολο είναι να σχηματίσω, έστω και κατά προσέγγιση, το κοινωνικό πορτρέτο του φιλαναγνώστη ή του εφημεριδοφάγου; Βέβαια, οι δύο αυτές ομάδες αλληλοεπικαλύπτονται. σε ποια έκταση όμως;
Κουτρούλης, Ονολουλού, Κώστας και Κάποιος είναι μερικά από τα ψευδώνυμα που χρησιμοποιούσε ο Παλαμάς στην εφημερίδα «ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ» (φωτ.: Αρχείο ΕΛΙΑ).
Τα ερωτήματα μπορούν να πολλαπλασιαστούν και οι απαντήσει δεν θα είναι όλες απελπιστικά δυσεύρετες. Χρειάζεται όμως αναπροσανατολισμός της έρευνας και πολλή δουλειά.

Έχω μια μερικώς ικανοποιητική απάντηση για το τι περίπου αντιπροσώπευαν τα 10 λεπτά που κατέβαλε ο αγοραστής του ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ: ένα βιβλίο σχολικό που «εξεδόθη άρτι», ο Κατάλογος Ανωμάλων ρημάτων και ονομάτων, σελίδες 194 σε σχήμα 8ο, κοστίζει τον Σεπτέμβριο του 1882 δρ. 2,802 και λίγο αργότερα, τον Αύγουστο του '83, «Ωά τα τρία, λ. 25. (...) Καρπούζια, 20 λ. η οκά. (...) Κρέας βόειον, η οκ. δρ. 2.

Όσο για την κυκλοφορία του Τύπου, διαθέτω μιαν ισχνή μάλλον αλλά όχι άχρηστη πληροφορία: τον Ιανουάριο του 1883 η «Διάπλασις των Παίδων, Περιοδικόν μετά εικονογραφειών [sic] δια παιδιά και κοράσια» υπερηφανεύεται διαφημιστικά: «Η μεγίστη των κυκλοφοριών 7.200 αντίτυπα».

Του Κουτρούλη τα κείμενα

Επιστρέφουμε στον αναγνώστη της Παρασκευής 27 Οκτωβρίου 1882. Πρωτοσέλιδο στην εφημερίδα ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ υπάρχει ένα άρθρο με τίτλο «Βουλή» και υπογραφή Κουτρούλης. Ο αναγνώστης διατρέχει την πρώτη και τη δεύτερη παράγραφο, και σταματάει στην τρίτη. διαβάζει ότι ο Κουτρούλης τριγυρνά στους διαδρόμους της Βουλής και
Η πρώτη σελίδα της εφημερίδας «ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ» στην οποία φιλοξενήθηκαν τα πρώτα δημοσιογραφικά κείμενα τον νεαρού και ανήσυχου Παλαμά (Αρχείο ΕΛΙΑ).
«Βουλευτάς σπρώχνω και βλέπω και ακούω και οσφραίνομαι και γεύομαι και χωνεύω εις παντοίας φυσιογνωμίας ανθρώπων και μη ανθρώπων, εύβουλων, άβουλων, κακόβουλων, εις μούτρα νοικοκυραίων και λωποδυτών, εις όψεις διπλωματών και χασάπηδων, εις φωτεινάς φαλάκρας και μυρωμένους βοστρύχους, εις γενειάδας Ερρίκου τετάρτου και γενειάδας πατριαρχικάς, εις ρεδιγκότας μαρκεσίων [=μαρκησίων] και σάλια αρλεκίνων, εις φουστανέλας κοτζαμπασήδων και φουστανέλας γαλατάδων, εις μουστάκια και αλεξήλια, εις σοβαρούς χαιρετισμούς, εις φιλικάς διαχύσεις, εις συνδιαλέξεις, εις διασκέψεις, εις ιλαρότητας, εις συννοίας [= αμήχανες, γνοιασμένες εκφράσεις του προσώπου], εις νησιώτας και ηπειρώτας, εις πατριώτας και ρουσφετιώτας, στρατηγούς και στρατιώτας, εις λευκούς και κίτρινους και Αράπηδες και αστακούς (...)».
ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ, 27.10.1882 (50) [3]

Τι αποκόμιζε άραγε ο αναγνώστη εκείνης της Παρασκευής από όλη αυτή τη νευρώδη και κεφάτη συσσώρευση βουλευτικών εικόνων και χαρακτηρισμών (πάνω από 90 λέξεις δίχως μια τελεία); Τι απολάμβανε και τι συγκρατούσε; Οπωσδήποτε, πιστεύω, θα ευχαριστήθηκε εκείνο το «ρουσφετιώτας» δίπλα στο «πατριώτας» — και σε αντίθεση προς αυτό. Πιθανόν να αισθάνθηκε φευγαλέα ηδονή απέναντι στα δύο επάλληλα ομοιοτέλευτα: «ανθρώπων και μη ανθρώπων» και «ευβούλων, άβουλων, κακόβουλων». Στο πρόσωπο του θα πρέπει μάλλον να σχηματίστηκε ένα ευχαριστημένο και σαν εκδικητικό χαμόγελο διαβάζοντας για «λωποδύτες» και «αρλεκίνους», για «γαλατάδες» και «χασάπηδες». Τέλος, η αναφορά σε «στρατηγούς και στρατιώτας» ίσως να του θύμισε ότι στις εκλογές του περασμένου Μαρτίου διακόσιοι αξιωματικοί είχαν υποβάλει υποψηφιότητα και πενήντα είχαν καταλάβει τη βουλευτική έδρα, παραμένοντας πάντα εν ενεργεία. Το θέμα θα το αντιμετωπίσει έπειτα από λίγους μήνες ο Τρικούπης, ψηφίζοντας τον Μάιο του '83 νόμο που τους πολιτευόμενους αξιωματικούς θα τους θέτει σε υποχρεωτική «συνταγματική» άδεια.

Τι κρύβει το ψευδώνυμο

Ο αναγνώστης μας δεν ξέρει βέβαια ποιος κρύβεται πίσω από το ψευδώνυμο Κουτρούλης («...του Κουτρούλη ο γάμος»). Την υπογραφή αυτή την είχε πρωτοσυναντήσει πριν από μία βδομάδα, σε άρθρο με θέμα και τίτλο επίσης «Βουλή» (ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ, 20.10.1882, σ. 7). και θα συνεχίσει να τη συναντά έως τα τέλη Μαρτίου του 1883 σε άλλα 53 ομότιτλα άρθρα, τα 28 πρωτοσέλιδα (συνολικά 200 σελίδες γεμάτες σχήματος 8ου).
Ο Γιάννης Ψυχάρης, από τους ηγέτες τον δημοτικισμού, στο γραφείο τον (πηγή: «Γρηγόριος Ξενόπουλος 1867—1951. Χρονολόγιο και Λεύκωμα», Αθήνα 2001).
Και δεν θα είχε βέβαια καμία σημασία αν ο αναγνώστη μας αναγνώριζε τον Κωστή Παλαμά πίσω από το ψευδώνυμο Κουτρούλης ή και πίσω από το Ονολουλού (με ψιλή και περισπωμένη), το άλλο του ψευδώνυμο στην ίδια εφημερίδα (με αυτό το ψευδώνυμο υπογράφονται άλλες 200 γεμάτες σελίδες ποικίλων άρθρων). Ο εικοσιτριάχρονος ποιητής έχει ως τον Οκτώβριο του '82 υπογράψει με το όνομα του δεκαέξι μόνο ποιήματα, και ούτε ένα πεζό. με ψευδώνυμα έχει δημοσιεύσει δύο πεζά (ως Κώστας και Κάποιος) και κάπου ενενήντα στιχουργήματα, κυρίως σατιρικά (ως Κώστας, Κωστής και Κωchτής) [4]. Είναι επομένως, για τον «μέσο αναγνώστη», ένας άγνωστος.
Ο Βλάσης Γαβριηλίδης (1848—1920) σε προσωπογραφία του Ηλία Φέρτη που βρίσκεται στη συλλογή έργων της ΕΣΗΕΑ. Υπήρξε διευθυντής του «ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ» και ιδρυτής στη συνέχεια της εφημερίδας «Ακρόπολις».
Αν όμως ο αναγνώστης μας δεν δίνει και τόση σημασία στις υπογραφές, ενδιαφέρεται ωστόσο για τις επισημάνσεις του αρθρογράφου και για την καταγγελτική του σάτιρα. Έχει πριν από λίγες ημέρες διαβάσει σε άρθρο του Ονολουλού:

«Η κυρία σκοντάπτει καθ' οδόν, και πέφτει — μα τι πέσιμο! Το καπέλο της εσφενδονίσθη μακράν, και ο ποδόγυρος της εσθήτος της κατέλαβε την θέσιν του, μεταβληθείς εις κεφαλόδεσμον — αποκαλυπτήρια.
Η Κυρία προς παρερχόμενον διαβάτην: Βοήθεια!
Ο διαβάτης: μωρέ τι λες! Να χάσω τέτοιο θέαμα!
Δεν δυνάμεθα ωραία να παραβάλομεν την πεσμένη με το ξεπεσμένο έθνος μας, και ο κυνικός διαβάτης δεν είναι οι πατέρες του έθνους, οι ρουσφετομανείς;».

«Ανω—κάτω», ό.π., 15.10.1882 (27).

Ο παραλληλισμός «πεσμένη κυρία — ξεπεσμένο έθνος μας» και «κυνικός διαβάτης — πατέρες του έθνους» δεν είναι ιδιαίτερα έξυπνος, η εικόνα όμως είναι επαρκώς σκανδαλιστική. και το πιθανότατα νεόπλαστο επίθετο «ρουσφετομανείς», εντυπωτικό.

Λίγες εβδομάδες αργότερα σε πρωτοσέλιδο άρθρο του Κουτρούλη, η Βουλή χαρακτηρίζεται «θίασος» που παρασταίνει «το αναιδές κωμειδύλλιον του πολιτεύεσθαι». αυτά και άλλα, για να επισημανθεί ακόμη μία φορά «η ακόρεστος πείνα του ρουσφετίου».

Όσο πλησιάζει η λήξη της κοινοβουλευτικής συνόδου, τόσο το μένος του νεαρού Παλαμά μοιάζει να αυξάνει: η Βουλή εξομοιώνεται προς φρενοκομείο:

«Η ανάγνωσις του περί φρενοκομείου νομοσχεδίου φαιδρύνει τους κ. βουλευτάς. (...)
Ο κ. Α. Πετιμεζάς παρακαλεί την κυβέρνησιν να ζητήσει πίστωσιν δια να οικοδομήσει βουλευτήριον αυτό κατήντησε νεκροπομπείον ας κάμει εν παράπηγμα, όπως ήμεθα πρωτύτερα.
Εις βουλευτής: Και αυτό που είμεθα τώρα, να γίνει φρενοκομείον...
Αλλ' ημείς νομίζομεν ότι τότε θα ματαιωθεί η αίτησις του κ. Πετιμεζά περί εξευρέσεως άλλου μέρους δια να συνεδριάζωσιν οι κ. βουλευταί...».

«Βουλή», ό.π.. 24.3.1883 (297)

Και οι «τυραννίσκοι» βουλευτές παραλληλίζονται προς τους παλαιούς «τυράννους», τους Τούρκους.

Τα κατά των ρουσφετομανών βουλευτών αισθήματα του νεόκοπου δημοσιογράφου θα πρέπει, φυσικά, να αντανακλούσαν πιστά και τις διαθέσεις των αναγνωστών, και τις εκτιμήσεις του διευθυντή της εφημερίδας, του πολύπλαγκτου, ιδιοφυούς και πολλαπλά πρωτοπόρου Βλάση Γαβριηλίδη (1848—1920), κατά έντεκα μόλις χρόνια πρεσβύτερου του Παλαμά.

Ο ποιητής βρήκε αρκετές αφορμές να εκδηλώσει αυτά του τα αισθήματα κατά την εξαμηνιαία θητεία του ως κοινοβουλευτικός συντάκτη του ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ.

Βέλη κατά της μοναρχίας

Η αντιμοναρχική σάτιρα του εικοσιτριαχρονου Παλαμά είναι συγκριτικά ισχνή, ευφυής όμως. και αποτελεί μια καλή, νομίζω, ένδειξη για την ιδεολογία και της εφημερίδας ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ και των αναγνωστών της. Όσο για την ιδεολογία του ίδιου του ποιητή, αυτή μοιάζει, εν προκειμένω, με εκκρεμές. Το νεαρόν της ηλικίας, όπως λέμε συνήθως; Πιθανόν. Το ζήτημα πάντως του αντιμοναρχισμού και —παράλληλα— του φιλοσοσιαλισμού του Παλαμά το έχω αντιμετωπίσει (κάπως βιαστικά, είναι αλήθεια) σε παλαιότερη εργασία μου. Εδώ ας σημειώσουμε μόνον ότι κλείνοντας τα εβδομήντα του ο ποιητής εκδίδει, ανάμεσα σε άλλα, και το παρακάτω ιδεαλιστικά ισοπεδωτικό τετράστιχο (Ο κύκλος των τετραστίχων, 1929, αριθ. 8. Άπαντα 9, 252): Δημοκρατικός; Μοναρχικός; / Δεν πιστεύω σε ξεχωριστή θρησκεία. / Μεγαλουργός είν' ο άνθρωπος παντού, ο κακός / ξέρει και σκαφτεί λάκκους μέσα σ' όποια Πολιτεία. Στα είκοσι τρία πάντως ο Παλαμάς—Ονολουλού αφήνει μερικά σατιρικά βέλη κατά της μοναρχίας. βέλη που, όπως θα τα απομονώσουμε, θα φανούν αιχμηρότερα απ' όσο ίσως είναι. «Καθ' ην στιγμήν ηχούσι τα πυροβόλα προς χαιρετισμόν των βασιλέων, δημοκρατικός τις δύναται εξαίρετα να σκεφθεί ως εξής: Πολύ κατάλληλος και αξία δι' ηγεμόνας είναι, [δια] να αναγγέλλει την παρουσίαν των, η γλώσσα των κανονιών, η γλώσσα της καταστροφής και της αγριότητος». «Οι βασιλείς εν Αθηναίς», ό.π., 20.10.1882 (35). Στο ίδιο άρθρο η βασίλισσα παρομοιάζεται με «χρυσούν ηλίου δίσκον καταδυόμενον» (είναι ίσως περισσότερο λεπτή ειρωνεία, παρά σάτιρα) — και λίγο πιο πάνω, ο νεαρός ποιητής παρατηρεί στοχαστικά: «ίσως είναι δια τον ουρανόν, αφού δεν είναι πλέον δια την γην οι βασιλείς». Ο εικοσιτριάχρονος Παλαμάς, στο ίδιο πάντα άρθρο για την «επάνοδο των βασιλέων μας», προσέχει ότι, εκτός από τις ζητωκραυγές, υπήρχαν και «ζητωκραυγώδη συρίγματα». και καταλήγει σε μια παρατήρηση (που μάλλον δεν έχει χάσει την αξία της): «Συνεδύσσαμεν πάντοτε εν ταις εορταίς μας το ζήτω και το σύριγμα — τον ενθουσιασμόν και την σάτιραν το δεύτερον μας αποκαθαίρει εκ της αμαρτίας του πρώτου». «Οι βασιλείς εν Αθηναίς», ό.π., 20.10.1882 (36). Ενδιαφέρων παραλληλισμός: «ζήτω—ενθουσιασμός = αμαρτία» και «σύριγμα—σάτιρα = κάθαρση».
Η Αθήνα, την εποχή που ο Κωστής Παλαμάς δημοσιογραφεί, γράφει θέατρο, ποίηση και κριτικές (Εθνικό Ιστορικό Μουσείο).
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Για τις ιστορικές πληροφορίες βλ. «Ιστορία του Ελληνικού Εθνους», «Εκδοτική Αθηνών», τόμ. ΙΔ΄, 1977,12 κ.ε. - ΜΗ ΧΑΝΕΣΑΙ, 15.9.1882, διαφημιστική καταχώριση στην τελευταία σελίδα, την όγδοη. - Κωστή Παλαμά, «Αρθρα και Χρονογραφήματα», τόμ 1 (1882—1883), Ιδρυμα Κωστή Παλαμά, 1990. σε σελίδες αυτού του τόμου παραπέμπουν οι αριθμοί σε παρένθεση. - Για τα επώνυμα ποιήματα βλ. Γ. Κ. Κατσίμπαλη, «Βιβλιογραφία Κωστή Παλαμά, Εκδόσεις και δημοσιεύματα», 1943.


ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ ΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΚΑΙ ΤΑ ΧΑΡΤΙΑ ΤΟΥ
7 ΗΜΕΡΕΣ
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
ΑΘΗΝΑ 2003




from ανεμουριον https://ift.tt/2QlpwAK
via IFTTT
Από το Blogger.