Αν σήμερα γνωρίζουμε τον πλούτο και την αξία των αρχαίων ελληνικών κειμένων και δημιουργών του οικοδομήματος της Δύσης οφείλεται σε ένα μεγάλο βαθμό στους μοναχούς του Αγίου Όρους, οι οποίοι σε πείσμα της κατεστημένης θεοκρατικής αντίληψης του Μεσαίωνα, λειτούργησαν ως «κιβωτοί γνώσεων» και διαφύλαξαν σπουδαία αρχαία Ελληνικά κείμενα με τη μορφή χειρογράφων. Έτσι, αν σήμερα μπορούμε ν’ απολαύσουμε Πλάτωνα, Αριστοτέλη, Όμηρο, Θουκυδίδη κι ένα σωρό άλλους αρχαίους συγγραφείς, ίσως να το χρωστάμε σε μια χούφτα μοναχών, που στο ημίφως των εργαστηρίων τους αφιέρωσαν ατέλειωτες ώρες στην αντιγραφή των αρχαιοελληνικών χειρογράφων.
Εκατοντάδες πολύ σημαντικά έργα κλασικών συγγραφέων ο αριθμός των οποίων υπολογίζεται περίπου στα εξακόσια, σώθηκαν από τις κλοπές στις βιβλιοθήκες των Μοναστηριών. Ο αριθμός αυτός δεν πρέπει να θεωρείται μικρός, καθώς σ’ αυτά ακριβώς τα χειρόγραφα εστιάζονταν πάντα οι Ευρωπαίοι «προσκυνητές» που έκλεβαν τους κώδικες για να εμπλουτίσουν τις Δυτικές βιβλιοθήκες. Ωστόσο, παρά τις σημαντικές κλοπές και αφαιμάξεις, στις βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους υπάρχουν ακόμη πολλοί και αξιόλογοι αρχαιοελληνικοί κώδικες. Η συλλογή περιλαμβάνει χειρόγραφα του Επίκτητου, του Ερμογένη του Ευκλείδη του Ευριπίδη, του Αισχύλου, του Θεόκριτου, του Σοφοκλή και του Πίνδαρου. Από αυτά που ξεχωρίζουν είναι και το φημισμένο χειρόγραφο των γεωγράφων Πτολεμαίου και Στράβωνα, η Βοτανική του Διοσκουρίδη, δύο χειρόγραφα του Θουκυδίδη και οι "Βίοι Παράλληλοι" του Πλούταρχου.
Τα χειρόγραφα, που βρίσκονται σήμερα στις μοναστηριακές βιβλιοθήκες του Άθω, ξεπερνούν τις 20.000 και συγκροτούν τη μεγαλύτερη συλλογή ελληνικών χειρογράφων στον κόσμο, αφού ο αριθμός τους ξεπερνά κατά πολύ το σύνολο των δύο μεγαλύτερων συλλογών της Eυρώπης, του Bατικανού και της Eθνικής Bιβλιοθήκης του Παρισιού (και οι δύο μαζί δεν υπερβαίνουν τις 10.000). Αποτελούν σπουδαίους μάρτυρες όχι μόνο της δικής μας πατρογονικής κληρονομιάς, αλλά γενικότερα της Oρθοδοξίας και του Παγκόσμιου Πολιτισμού. Από τους κλασσικούς συγγραφείς, τους μεταγενέστερους Πτολεμαίο και Στράβων, μέχρι τα κείμενα των λειτουργιών του Mεγάλου Bασιλείου και του Iωάννου Xρυσοστόμου, οι βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους αποτελούν μια απίστευτη παρακαταθήκη και έναν τεράστιο πλούτο γνώσης, Χριστιανικού κυρίως περιεχομένου.
Σπαράγματα, περγαμηνές, χάρτινοι κώδικες, σιγίλια, αυθεντικά αυτοκρατοτορικά έγγραφα, τα χρυσόβουλλα των αυτοκρατόρων Κωνσταντίνου Ζ΄, του Πορφυρογέννητου, του Ρωμανού Β΄ και του Βασιλείου Β’ , έγγραφα αυτοκρατόρων του Βυζαντίου και των ηγεμόνων της Βουλγαρίας και της Μολδαβίας, Τετραευάγγελα, Ευαγγελιστάρια, αξιόλογα έγγραφα, ειλητάρια και φιρμάνια, καθώς και το μοναδικό χειρόγραφο έργο παγκοσμίως «Ο Ποιμήν του Ερμά»* κ.α., συνθέτουν μια μοναδική συλλογή απαράμιλλου πνευματικού πλούτου και γνώσης, η οποία διατηρήθηκε με προσωπικό ρίσκο πολλών μοναχών στα σκοτεινά κυρίως χρόνια του Μεσαίωνα και στη συνέχεια στα χρόνια της κατοχής της Ελλάδας.
Τα χειρόγραφα, πέρα από το περιεχόμενο τους, είναι και διακοσμημένα με καλλιγραφίες, πράγμα που τα καθιστά αληθινά έργα τέχνης. Παρά τις καταστροφές και τις αφαιμάξεις που υπέστησαν, οι βιβλιοθήκες των μοναστηριών του Άθω κρύβουν έναν πραγματικό θησαυρό αρχαιοελληνικών γνώσεων. Το 1/10 των χειρογράφων είναι ξενόγλωσσα. Οι μοναχοί τα διαφύλαξαν με κίνδυνο της ίδιας τους της ζωής και μόλις ιδρύονταν ένα μοναστήρι μια από τις πρώτες ενέργειες των κτητόρων του ήταν η δημιουργία μιας βιβλιοθήκης, που αποσκοπούσε στην κάλυψη των πνευματικών αναγκών των μοναχών. Ο ηγούμενος όριζε πάντα έναν βιβλιοθηκάριο, υπεύθυνο για τη διαφύλαξη και συντήρηση των χειρογράφων.
Τα συγκεκριμένα διασωθέντα έργα συνέβαλλαν σε πολύ μεγάλο βαθμό στην Αναγέννηση της Δύσης. Η αναβίωση του κλασικού πνεύματος πυροδότησε μια αλυσιδωτή αντίδραση αφυπνίσεων, που τελικά οδήγησε στη σταδιακή απελευθέρωση της Ευρώπης από τα δεσμά των προκαταλήψεων και της άγνοιας. Σύμφωνα μάλιστα με τον ιερομόναχο Νικόδημο τον Λαυριώτη (Μεγίστη Λαύρα), υπεύθυνο για τη μεγαλύτερη συλλογή χειρογράφων του Αγίου Όρους: «Οι διαρροές των χειρογράφων από τις αγιορείτικες βιβλιοθήκες βοήθησαν στο να απαλλαγεί η Δύση από τον σκοταδισμό της παπικής αλαζονείας».
Σήμερα, το Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών (ΠΙΠΜ) της Ι.Μ. Βλατάδων στη Θεσσαλονίκη, έχει αναλάβει την κατάρτιση ενός λεπτομερούς καταλόγου, όπως επίσης και τη μικροφωτογράφιση όλων των χειρογράφων του Αγίου Όρους.
*«Ποιμήν» είναι ο άγγελος της μετανοίας που εμφανίζεται στον Ερμά και του υπαγορεύει τις Εντολές και τις Παραβολές (συμβολικές οράσεις) τις οποίες αυτός πρέπει να διδάξει στους ανθρώπους. Οι Εντολές είναι κατάλογοι με ηθικά παραγγέλματα που δομούνται σε δυαδική μορφή.
Επιμέλεια
ΚΥΡΙΑΚΗ ΓΙΑΝΤΣΗ
