Σαν σήμερα, στις 23 Απριλίου 1821, στις όχθες του Σπερχειού ποταμού εκτυλίχθηκαν ταυτόχρονα τρεις μάχες που σημάδεψαν την απαρχή της Ελληνικής Επανάστασης.
Ήδη από τις αρχές Απριλίου, ο Μοριάς και η Ρούμελη βρίσκονταν σε επαναστατικό αναβρασμό, με τον Αθανάσιο Διάκο να πρωτοστατεί στην κήρυξη του Αγώνα στη Στερεά Ελλάδα. Παρά το γεγονός ότι ο Διάκος είχε ήδη απελευθερώσει τη Λιβαδειά, τη Θήβα και την Αταλάντη, δεν είχε καταφέρει να ελέγξει το διοικητικό κέντρο της περιοχής, το Ζητούνι (τη σημερινή Λαμία), καθώς ο τοπικός οπλαρχηγός Μήτσος Κοντογιάννης απείχε από τις επιχειρήσεις, θεωρώντας την κήρυξη της Επανάστασης πρόωρη.
Η κρίσιμη καμπή της επανάστασης ήρθε όταν ο Χουρσίτ Πασάς, ο οποίος βρισκόταν στην Ήπειρο για την καταστολή της ανταρσίας του Αλή Πασά, πληροφορήθηκε για τις ελληνικές επαναστάσεις και τις επιτυχίες τους. Αντιλαμβανόμενος τον κίνδυνο, διέταξε αμέσως τον Ομέρ Βρυώνη και τον Κιοσέ Μεχμέτ να κινηθούν με 9.000 άνδρες προς την Πελοπόννησο, μέσω των ορεινών περασμάτων της Στερεάς Ελλάδας, με σκοπό να καταπνίξουν την επανάσταση και να λύσουν την πολιορκία της Τριπολιτσάς.
Την κάθοδο αυτή επιχείρησαν να ανακόψουν, σε σύσκεψη που πραγματοποιήθηκε στο χωριό Καμποτάδες στις 20 Απριλίου 1821, οι τοπικοί οπλαρχηγοί Αθανάσιος Διάκος, Πανουργιάς και Γιάννης Δυοβουνιώτης, όπου αποφάσισαν να υπερασπιστούν όλες τις διαβάσεις του Σπερχειού, διαμοιράζοντας τους 1.500 άνδρες τους, ώστε να αποκόψουν την πρόσβαση των Τούρκων στα δύο βασικά στρατηγικά περάσματα που οδηγούσαν στη νότια Ελλάδα: το ένα προς τη Λοκρίδα και τη Βοιωτία και το άλλο προς τη Φωκίδα.
Έτσι, οι δυνάμεις τους μοιράστηκαν σε τρία σημεία:
🔴 Ο Δυοβουνιώτης κατέλαβε, με 400 άνδρες, τη γέφυρα του Γοργοποτάμου.
🔴 Ο Πανουργιάς, με 600 άνδρες, κατευθύνθηκε προς το χωριό Μουσταφάμπεη (σημερινή Ηράκλεια) και τη Χαλκωμάτα.
🔴 Ο Διάκος, με τα πρωτοπαλίκαρά του, Καλύβα και Μπακογιάννη, και με περίπου 500 άνδρες, ανέλαβε την υπεράσπιση της γέφυρας της Αλαμάνας και των Πουριών, απ’ όπου περνούσε ο δρόμος προς τις Θερμοπύλες.
Η σύγκρουση υπήρξε σφοδρή και λυσσαλέα. Στον Γοργοπόταμο, ο Δυοβουνιώτης αντιστάθηκε όσο μπορούσε, αλλά τελικά υποχώρησε μπροστά στις πολλαπλάσιες εχθρικές δυνάμεις. Στη Χαλκωμάτα, ο Πανουργιάς πολέμησε με γενναιότητα· τραυματίστηκε στην πρώτη γραμμή και κατά τη δραματική υποχώρηση, έπεσε μαχόμενος ο Επίσκοπος Σαλώνων Ησαΐας. Στην Αλαμάνα, ανήμερα της εορτής του Αγίου Γεωργίου —του Αγίου που έφερε στη σημαία του— ο Αθανάσιος Διάκος έδωσε άνισο αγώνα, μα παρ’ όλα αυτά έμεινε πιστός στον όρκο του και πολέμησε μέχρι το τέλος. Αρνήθηκε να εγκαταλείψει τη θέση του ακόμη και όταν το σπαθί του έσπασε, με αποτέλεσμα να αιχμαλωτιστεί τραυματισμένος και να οδηγηθεί στον μαρτυρικό θάνατο με ανασκολοπισμό, σφραγίζοντας με τη θυσία του την ιστορία της εθνικής παλιγγενεσίας.
Η μάχη κόστισε τη ζωή σε περίπου 200 παλικάρια. Οι Έλληνες μπορεί να ηττήθηκαν στο πεδίο, όμως καθυστέρησαν την προέλαση του εχθρού, δίνοντας πολύτιμο χρόνο στον Οδυσσέα Ανδρούτσο να οργανώσει την άμυνα στο χάνι της Γραβιάς και να αναπτερώσει το ηθικό των επαναστατημένων Ελλήνων.
Εκείνοι οι λίγοι και αδάμαστοι δεν πολέμησαν μόνο για μια γέφυρα ή ένα πέρασμα· πολέμησαν για την ελευθερία, την τιμή και την αξιοπρέπεια ενός ολόκληρου λαού. Έπεσαν, αλλά δεν λύγισαν· χάθηκαν, αλλά δεν ξεχάστηκαν. Το αίμα τους ποτίζει ακόμη αυτή τη γη και η μνήμη τους παραμένει η πιο ζωντανή διδαχή για κάθε Έλληνα που θέλει να ξέρει τι σημαίνει ακόμη Πατρίδα.
Αιωνία τους η μνήμη