του Θανάση Καλαφάτη
 |
| Ο Ελευθέριος Βενιζέλος σε επίσκεψη του σε ναυπηγικές εγκαταστάσεις το 1918 (φωτ.: Α. Γαζιάδης - Μουσείο Ελ. Κ. Βενιζέλου) |
Η δεκαετία 1910-1920 είναι για την Ελλάδα μια περίοδος προετοιμασίας πολέμων και σημαντικών πολιτικών αλλαγών. Ταυτόχρονα η χώρα δέχεται το πρώτο μεγάλο κύμα προσφύγων με την ανταλλαγή των πληθυσμών, μετά το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων. Η ελληνική οικονομία αυτή την περίοδο, περίοδο αστικού εκσυγχρονισμού και εθνικής ολοκλήρωσης, θα κινηθεί ανοδικά και θα επωφεληθεί από τον πόλεμο.
Τα αποτελέσματα της χρηματοδότησης των πολεμικών δαπανών και οι συνέπειες του πολέμου θα είναι διαφορετικές από εκείνες του Αλβανικού πολέμου και της Κατοχής, αργότερα, καθώς ο πόλεμος θα διεξαχθεί έξω από τα όρια του μικρού τότε ελληνικού κράτους. Οπουδήποτε, οι μεγάλες πολεμικές δαπάνες και τα μεγάλα εξωτερικά δάνεια θα επηρεάσουν αρνητικά τη λειτουργία του νομισματικού τομέα με τη λήξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και θα αφήσουν το στίγμα τους στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής.
Την ίδια περίοδο 1910-1920 έχει τις αρχές της η μεγάλη αγροτική μεταρρύθμιση του 1917, οι συνέπειες της οποίας δεν μπορούν, καθώς και εκείνες των επόμενων μεταρρυθμιστικών προσπαθειών, να εκτιμηθούν παρά μόνο μέσα σε μια μεγάλη χρονική διάρκεια. Εν πάση περιπτώσει, αν και οι προσπάθειες αυτές δεν οδήγησαν σε σημαντική οικονομική ανάπτυξη, συνδέθηκαν πάντως με μια αξιοσημείωτη οικονομική εξέλιξη.
Αυτό που συνδέεται άρρηκτα με τις οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές τη συγκεκριμένη περίοδο, είναι το φαινόμενο του οικονομικού προστατευτισμού, που, φυσικά, δεν παύει ούτε τις επόμενες περιόδους. Στην ουσία, το ελληνικό κράτος ασκεί παρεμβατική οικονομική πολιτική το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα, ανεξάρτητα από το κάθε φορά ισχύον σύστημα πολιτικής διακυβέρνησης.
Στη συγκεκριμένη δεκαετία, τρεις κύριοι παράγοντες συνεργούν υπέρ της παρεμβατικής επιλογής. Πρώτον: η ροπή των ιδιωτικών επενδύσεων προς τον εμπορικό τομέα, τον ιδιωτικό τραπεζικό τομέα και τον ναυτιλιακό τομέα. Δεύτερον: η ανάγκη επαγγελματικής και κοινωνικής αποκατάστασης των πληθυσμών των «Νέων Χωρών». Τρίτον: ο διασμένος μικρός μεν αλλά υπολογίσιμος κίνδυνος διασάλευσης του κοινωνικού καθεστώτος.
Αστικός εκσυγχρονισμός
Ο αστικός εκσυγχρονισμός, που συνυφαίνεται με την όλη εθνική, οικονομική, κοινωνική και πολιτική πορεία τη δεκαετία 1910-1920 -αίτημα προηγούμενων δεκαετιών, με λιγότερο, ίσως, επιτυχή αποτελέσματα- αποτελεί προϋπόθεση για τη δημιουργία ενός πλαισίου για την ανεμπόδιστη ανάπτυξη των δυνάμεων της αγοράς και την απελευθέρωση των συντελεστών παραγωγής από τις δουλείες του παρελθόντος, για την ελεύθερη μετακίνηση του κεφαλαίου, την κινητικότητα και επάρκεια του εργατικού δυναμικού και την εκλογικευμένη συμμόρφωση στις επιταγές του εργοστασιακού συστήματος, τέλος για τη διαμόρφωση υγιών, ελαστικών και ελεγχόμενων συστημάτων διαχείρισης της νομισματικής κυκλοφορίας.
Η επιτυχία όλων αυτών των σκοπεύσεων συνιστά την αναγκαία μεν, αλλά όχι και επαρκή συνθήκη για την επίτευξη της κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης. Η επαρκής συνθήκη δεν είναι άλλη από τις μεγάλες πολιτικές και εθνικές μεταβολές: Για να προωθηθεί παραπέρα η οικονομική ανάπτυξη χρειάζεται ένα μεγάλο ελεύθερο κράτος. Εκσυγχρονισμός και Μεγάλη Ιδέα αλληλοσυμπληρώνονται αρμονικά.
Η ανάλογη μεγάλη προσπάθεια που ξεκίνησε το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα με τον Χαρίλαο Τρικούπη, δεν στέφθηκε από επιτυχία, καθώς οι διεθνείς συνθήκες και ο πολιτικός συσχετισμός δυνάμεων ήταν λιγότερο ευνοϊκά, και καθώς η χώρα -συντρεχόντων και άλλων αρνητικών παραγόντων- θα πέσει στη δίνη της εξωτερικής χρεοκοπίας του 1893 και στα δόκανα του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου, το 1898.
Είναι φανερό ότι ο κοινωνικός και εθνικός μετασχηματισμός απαιτεί -και δημιουργεί νέες κοινωνικές συμμαχίες. Δυνάμεις που προσβλέπουν σε ριζικότερες κοινωνικές αλλαγές, υποστηρίζουν τώρα το νέο μεγάλο εθνικό και κοινωνικό εγχείρημα, με αιχμές την αγροτική και την Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, μεταρυθμίσεις προοδευτικές μεν, αλλά με μικρότερης εμβέλειας κοινωνικές φιλοδοξίες.
 |
| Ανδρέας Μιχαλακόπουλος (1875-1938). Ως υπουργός εθνικής οικονομίας (1914) υπήρξε ο εισηγητής του θεσμού των συνεταιρισμών. |
Ταυτόχρονα υπάρχουν και οι αντιδράσεις, όχι απλώς των παλιών τάξεων, πον βλέπουν να χάνουν τα κεκτημένα προνόμιά τους, αλλά και μερίδας του τραπεζικού κεφαλαίου, η οποία δημιουργεί πρόσθετα προβλήματα στην εκσυγχρονιστική προσπάθεια. Οι διάφορες ομάδες του τραπεζικού και χρηματιστικού κεφαλαίου αποδύονται σε ανελέητο ανταγωνισμό για τη μονοπωλιακή επέκταση και διείσδυση τους στις νέες χώρες.
Στο πλαίσιο αυτού του ανταγωνισμού ξεσπά η σύγκρουση μεταξύ Ελ. Βενιζέλου και Εθνικής Τράπεζας, το 1914. Η ανάπτυξη των μεσαίων τραπεζών και το φαινόμενο της δημιουργίας των ιδιωτικών τοπικών τραπεζών απηχεί, και αυτή τη δεκαετία, την είσοδο των κεφαλαίων της ομογένειας στο πλαίσιο του διευρυνόμενου τώρα εθνικού κράτους, αλλά και τις αντιφάσεις που ταλανίζουν την προσπάθεια αστικού εκσυγχρονισμού.
Ο αστικός εκσυγχρονισμός απελευθερώνει νέες κοινωνικές δυνάμεις, αλλά, εν προκειμένω, επιβάλλεται κατά κύριο λόγο από τα πάνω. Η εκ μέρους του κράτους προώθηση και στήριξη του συνεταιριστικού και εργατικού κινήματος σε μια ορισμένη χρονική φάση δεν είναι τυχαίο φαινόμενο. Οταν, αργότερα, οι κινήσεις αυτές, και ιδιαίτερα ο αγροτικός συνεργατισμός, θα τείνουν να διαμορφώνονται σε ανεξάρτητες οντότητες, θα αρχίσουν να κρίνονται και τα όρια του συγκεκριμένου αστικού εκσυγχρονισμού.
Εξετάζοντας τη συνολική πορεία της οικονομίας, παρατηρούμε ότι το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (σε τιμές συντελεστών παραγωγής, με. έτος βάσης το 1938) από το 1911 έως το 1914 αυξήθηκε συνολικά κατά 40%, ενώ από το 1914 έως το 1920 κατά 60%. Δηλαδή πρόκειται για μια αύξηση του ΑΕΠ της τάξεως του 120% για το σύνολο της περιόδου 1911-1920, όταν ο πληθυσμός το ίδιο διάστημα αυξήθηκε κατά 80%. Πρόκειται, φυσικά, για περιορισμένη ανάπτυξη, σε ετήσια βάση, επεκτατικού χαρακτήρα, που συνδέεται με την επαύξηση των ποσοτήτων των συντελεστών παραγωγής, επαύξηση που σηματοδοτεί, από αυτήν τη δεκαετία, ένα πρόβλημα το οποίο θα πάρει μεγαλύτερες διαστάσεις την επόμενη δεκαετία: η δυσκολία ή η ανεπάρκεια (σε συνδυασμό με την κακή οργάνωση και διαχείριση) να καλυφθούν οι ανάγκες του αυξανόμενου πληθυσμού, καθώς ο ρυθμός της πληθυσμιακής αύξησης αντισταθμίζει ή και υπερσκελίζει το ρυθμό αύξησης του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος. Επιπλέον, επιμέρους εκτιμήσεις των βασικών οικονομικών μεγεθών δείχνουν μια στασιμότητα στην παραγωγικότητα του αγροτικού τομέα και κάποιες μόνο βελτιώσεις στον τομέα της βιομηχανίας, μάλιστα τα τελευταία χρόνια της δεκαετίας.
Οι αλλαγές στη γεωργία
Από την αρχή της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα έως το 1914 θα συνεχιστούν οι προσπάθειες για βελτίωση των συνθηκών ζωής των κολλήγων της υπαίθρου και για διανομή της γης. Ο πόλεμος θα ενδυναμώσει αυτές τις κινήσεις και η προώθηση του σχήματος αγροτική μεταρρύθμιση- συνεταιρισμοί - τράπεζα θα αρχίσει, να αποδίδει κάποιους, έστω μικρούς, καρπούς μετά το 1917.
Η διανομή της γης -οπωσδήποτε αργά και με καθυστέρηση- δεν αρκεί από μόνη της. ως θεσμική μεταβολή, αν δεν στηρίζεται, σε άλλα ενισχυτικά μέτρα, τα οποία αφορούν την οργάνωση της παραγωγής, τη χρηματοδότηση της και τη βελτίωση της παραγωγικότητας. Ο πόλεμος, όμως, δημιουργεί μια πρόσθετη ζήτηση για τα αγροτικά προϊόντα και έτσι θα σημειωθεί μια σοβαρή ανάπτυξη των καλλιεργειών, με αποτέλεσμα την αύξηση της παραγωγής και την άνοδο των τιμών στις περιοχές της Παλαιάς Ελλάδας, Πρόκειται για μια προστατευόμενη γεωργία, που αφορά, σε μεγάλο βαθμό, την παραγωγή δημητριακών και καπνών (που έχουν τώρα εκτοπίσει το παλιό υπόδειγμα της οταφιδοπαραγωγής), και που, επίσης, ενισχύεται αφενός από το καθεστώς της οικονομικής αυτάρκειας και, αφετέρου, από την παραμονή στη χώρα πολυπληθών ξένων στρατευμάτων.
Η ελαφρά βιομηχανία
Η ελληνική βιομηχανία, κάτω από τους όρους που περιγράψαμε προηγούμενα, αναπτύσσεται μέσα σε ένα προστατευτικό πλαίσιο. Λίγο πολύ αυτές οι συνθήκες θα χαρακτηρίζουν και τις επόμενες δεκαετίες. Ετσι, μια κατά καιρούς διακοπή της προστατευτικής οικονομικής πολιτικής -άλλοτε λιγότερο άλλοτε περισοότερο-συνδέεται πάντα με το τέλος της ζωής ορισμένων μεσαίων και πολλών μικρών βιομηχανικών επιχειρήσεων. Στη συγκεκριμένη δεκαετία θα είναι οι πόλεμοι που θα δημιουργήσουν παραπέρα ευνοϊκές συνθήκες για την ενίσχυση της ντόπιας βιομηχανίας, για την οποία θα έχουν διανοιχθεί από την προηγούμενη δεκαετία ορισμένες δυνατότητες ανάπτυξης.
 |
| Επεξεργασία σταφίδας σε σταφιδεργοστάσιο στο Αίγιο (φωτ.: Fred Boissonnas) |
Οι αυξανόμενες επισιτιστικές ανάγκες, ο περιορισμός των εισαγωγών σε είδη διατροφής και ένδυσης, η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού για τη βαριά βιομηχανία, αλλά και οι εύκολες προτιμήσεις των Ελλήνων επενδυτών, δίνουν τη στροφή προς την ανάπτυξη της ελαφρός βιομηχανίας, που κυριαρχείται από επιχειρήσεις κυρίως οικογενειακής μορφής. Αυτή η μονομέρεια της ελληνικής βιομηχανίας θα χαρακτηρίσει -σε ανώτερο και πιο ανεπτυγμένο επίπεδο- και την επόμενη δεκαετία 1920-1930. θα πρέπει όμως να σημειωθεί ότι οι καινούργιες συνθήκες, μετά το 1921, θα δώσουν τη δυνατότητα μιας σημαντικής επέκτασης του βιομηχανικού προϊόντος. Η δεκαετία 1910-1920 χαρακτηρίζεται έντονα από τα φαινόμενα των νομισματικών κρίσεων και διαταραχών. Η επιβολή του νόμου ΓΧΜΒ, το 1910, αποτελεί μια εξυγιαντική προσπάθεια, αλλά ο πόλεμος και οι μεγάλες στρατιωτικές δαπάνες αποδιαρθρώνουν τον νομισματικό τομέα, ο οποίος επηρεάζεται και από παλιά διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας. Από το 1918, τα σημάδια της νομισματικής αποσταθεροποίησης γίνονται πιο έντονα.
 |
| Το μεταξοϋφαντουργείο «Χρυσαλίς» στο Νέο Φάληρο, 1906 (πηγη: ΠΤΙ-ΕΤΒΑ) |
Ολοι οι κρίσιμοι δείχτες της οικονομίας που συνδέονται πιο άμεσα με τη λειτουργία του νομισματικού τομέα, όπως το έλλειμμα του κρατικού προϋπολογισμού, το έλλειμμα του εμπορικού ισοζυγίου, η κυκλοφορία των τραπεζογραμματίων, η ισοτιμία της δραχμής και ο δείκτης λιανικών τιμών, επιδεινώνονται δραματικά τρόπο μεταξύ 1911-1918. Η κρίση θα πάρει ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις τη δεκαετία 1920-1930, οπότε θα επιχειρηθεί η νομισματική σταθεροποίηση με τη βοήθεια του ξένου οικονομικού παράγοντα. Τότε θα διαφανούν και οι πολιτικές και κοινωνικές επιπτώσεις.
Η ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ 1910-1920
7 ΗΜΕΡΕΣ
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
ΑΘΗΝΑ 1999
from ανεμουριον https://ift.tt/2uYc8uS
via IFTTT